Nestajanje Srba u Hrvatskoj

1
349

U razdoblju od 1880. do 2011. godine u granicama današnje Republike Hrvatske Hrvati su izrazito većinsko stanovništvo, dok su Srbi sa značajnim udjelom neprestano druga po brojnosti nacionalna zajednica. U postocima broj Hrvata se kretao od 68,39% 1900. godine (kada ih je u postotnom broju bilo najmanje) do 90,42% 2011. godine (kada ih je u postotnom broju bilo najviše). Broj Srba se kretao od 22,21% 1921. godine (kada ih je u postotnom broju bilo najviše) do 4,36% 2011. godine (kada ih je u postotnom, ali i u apsolutnom broju bilo najmanje). U tu 131 godinu bilo je 14 popisa stanovništva u pet državno pravnih sistema: Austro-Ugarska, Italija, Kraljevina SHS/Jugoslavija, socijalistička Jugoslavija i samostalna Republika Hrvatska.

Krajem 19. stoljeća završava se nacionalna integracija Srba u Hrvatskoj osnivanjem niza bitnih privrednih, političkih i kulturnih institucija i organizacija s izrazito nacionalnim predznakom. Nakon toga Srbi u Hrvatskoj sve više postaju most suradnje i povezivanja Srba i Hrvata na cjelokupnom južnoslavenskom prostoru. Odnosi između Hrvata i Srba u Hrvatskoj u razmatranom periodu od 1880. do 2011. godine kretali su se od burnih političkih sukobljavanja do tragičnih ratnih konflikata. U tim odnosima bilo je i razumnih perioda harmoničnog suživota, prožimanja i uvažavanja, ali i zajedničke borbe za bolja i pravednija društva. Iako su Srbi u Hrvatskoj uvijek bili značajna manjina, oni su svojim doprinosima u privredi, kulturi, politici i znanosti ostavili trajan i neizbrisiv pečat u hrvatskom društvu. Izvori konflikata najčešće su bili u negiranju različitosti u narodnom smislu, ali i u različitim i često suprotstavljenim državotvornim konceptima.

Proces nestajanja Srba u Hrvatskoj započinje stvaranjem ustaške NDH 1941. godine. Genocidna politika ustaške države ostvaruje se sistematskim ubijanjima u logorima smrti i stratištima kao što su Jasenovac, Jadovno, da spomenemo samo one u kojima se dogodio najstrašniji zločin, po svom obimu i metodologiji. U NDH osnivaju se čak i logori za djecu: Sisak i Jastrebarsko. Pokreću se ničim izazvane ili inscenirane vojne akcije koje imaju za cilj etnički očistiti prostor od Srba. Sastavljaju se spiskovi „opasnih“ i „nepoćudnih“ Srba i organizira se masovno iseljavanje u Srbiju. Zabranjuje se ćirilično pismo i masovno se uz pomoć katoličke crkve provodi prekrštavanje srpskog stanovništva.

Komunisti nastavljaju iseljavati Srbe iz Hrvatske i to između 1945. i 1948. godine provodeći politiku kolonizacije Vojvodine. Prema demografskim istraživanjima profesora Branislava Đurđeva u Vojvodinu je iz Hrvatske doseljeno ukupno 52.929 osoba ili 25% svih doseljenih. Porijeklo kolonista ukazuje da su doseljeni iz krajeva u Hrvatskoj koji su uglavnom nastanjeni Srbima kao što su Banija, Kordun, Lika, dalmatinsko zaleđe… Kolonizatori su uglavnom bili borci NOP-a i njihove obitelji kao i drugi stradalnici koji su ostali bez svojih kuća i imanja. U napuštene kuće i imanja iseljenih Nijemaca, koji su kolektivno žigosani zbog nacističkih zločina, naselili su se stradalnici iz krajiških područja.

Proces nestajanja Srba u Hrvatskoj nastavlja se ratom u Hrvatskoj od 1991. do 1995. godine, poslijeratnim putošenjima i zastrašivanjima kao i administrativnim sprečavanjem povratka izbjeglog stanovništva u svoje domove i na svoja imanja. Prije ratnih zbivanja devedesetih godina prošlog stoljeća, dakle, prema popisu iz 1991. godine Srba u Hrvatskoj je bilo 581.663 ili 12,16%, a prema popisu stanovništva iz 2001. godine, dakle nakon rata, broj Srba u Hrvatskoj smanjio se na 201.631 ili 4,54%. To smanjivanje se nastavlja i po popisu 2011. godine kada Srba u Hrvatskoj ima 186.633 ili 4,36%. Velika većina izbjeglica srpske narodnosti nije se vratila u Hrvatsku. Vratilo se samo 21% od ukupnog broja izbjeglih ili oko 69.000 izbjeglica.[1] Oni koji su se vratili uglavnom su starije životne dobi s ograničenom mogućnošću reprodukcije. Razloge neuspjeha povratka srpskih izbjeglica treba tražiti u državnim opstrukcijama, neprocesuiranju onih koji šire govor mržnje kao i nekažnjavanju onih koji su počinili zločine.

Osim neostvarenog povratka izbjeglica drugi važan faktor nestanka srpske populacije u Hrvatskoj je asimilacija. Uzrok asimilacijskim procesima treba tražiti u sveudilj podgrijavanoj neprijateljskoj društvenoj atmosferi prema onima koji se deklariraju Srbima kao i prema narodu kojemu pripadaju. Prema procjeni profesora Đurđeva do 2051. godine broj Srba u Hrvatskoj smanjit će se ispod 2,5% od ukupnog stanovništva, što je na početku devedesetih godina prošlog stoljeća od strane nekih vodećih hrvatskih političara i postavljeno za politički cilj.

Srbi su tradicionalno u značajnom broju naseljavali područja Hrvatske koja su nekada bila u sastavu Vojne krajine. Obrisi tog naseljavanja bili su vidljivi sve do 1991. godine. U Lici 1991. godine (tadašnje općine Gospić, Donji Lapac, Titova Korenica/Korenica, Otočac) živjelo je 41.567 Srba ili 7,15% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. Taj broj 2001. godine pao je na 7.610 ili 3,77% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. Na Baniji (tadašnje općine Glina, Kostajnica, Sisak, Petrinja, Dvor) živjelo je 71.087 Srba ili 12,22% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. Godine 2001. na Baniji živi 15.689 Srba ili 7,78% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. Na Kordunu (tadašnje općine Karlovac, Slunj, Vojnić, Vrginmost) živi 46.367 Srba ili 7,97% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. Na Kordunu 2001. godine živi samo 13.331 Srba ili 6,61% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. U dalmatinskom zaleđu (tadašnje općine Benkovac, Obrovac, Knin, Drniš, Sinj, Imotski) 1991. godine živi 73.345 Srba ili 12,61% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj, da bi 2001. godine na ovom prostoru živjelo samo 10.321 ili 5,12% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. Na području ovih regija 1991. godine živjelo je ukupno 232.366 pripadnika srpske narodnosti ili 39,95% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj, a 2001. godine samo 46.951 stanovnika srpske narodnosti, što je 23,29% od ukupnog broja Srba te popisne godine. Usporedbe radi 1900. godine na područjima ovih regija živjelo je 322.271 stanovnika srpske narodnosti ili 60,18% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj te popisne godine. Trend nestajanja Srba u regijama koje su tradicionalno naseljavali nastavlja se i prema popisu iz 2011. godine.

U velikim hrvatskim gradskim naseljima kao što su Zagreb, Split, Rijeka, Osijek, 1991. godine živjelo je ukupno 87.752 stanovnika srpske narodnosti ili 15,09% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. U ova četiri najveća hrvatska gradska naselja 2001. godine živi ukupno 35.239 Srba ili 17,48% od ukupnog broja Srba u Hrvatskoj. Deset godina kasnije odnosno 2011. godine u ova četiri gradska naselja živi ukupno 35.256 pripadnika srpske narodnosti.

Srbi su 1991. godine živjeli u 3.744 naselja u Hrvatskoj od ukupno 6.694 naselja ili u 55,93% posto naselja u Hrvatskoj. U 2001. godini Srbi žive u 2.210 naselja od ukupno 6.759 naselja registriranih te popisne godine u Hrvatskoj ili u 32,70% naselja u Hrvatskoj. Usporedbe radi Srbi su 1961. godine živjeli u 3.905 naselja od 6.439 naselja u Hrvatskoj registriranih te popisne godine ili u 60,65% naselja u Hrvatskoj, što je najveća prostorna raspoređenost Srba ikada zabilježena u Hrvatskoj. Srbi su 1991. godine bili apsolutna većina u 1.037 naselja Hrvatske. U tim naseljima živjelo je 1991. godine ukupno 281.578 Srba, a 2001. godine taj broj se smanjio na 81.634 stanovnika srpske narodnosti, što je 71% manje Srba u ovim naseljima 2001. u odnosu na prijeratnu popisnu 1991. godinu. Popis iz 2001. godine zabilježio je 178 naselja bez Srba, a u kojim je 1991. godine živjelo više od 50% pripadnika srpske narodnosti.

Srbi su 1991. godine bili većina u 19 gradskih naselja Hrvatske. Od tih 19 naselja 2001. godine samo u njih tri ostali su apsolutna većina i to u Borovu, Moravicama i Plitvica Selu. Srbi su bili 1991. godine većina u 11 tadašnjih općina (Donji Lapac, Vojnić, Knin, Dvor, Gračac, Titova Korenica, Vrginmost, Obrovac, Kostajnica, Glina, Benkovac) u kojima je ukupno živjelo 144.260 pripadnika srpske narodnosti, da bi 2001. godine u njima živjelo samo 27.015 Srba.

Kao primjer brutalnog obračuna sa srpskim stanovništvo spomenut ćemo 26 naselja zapadno od Požege koji su etnički očišćeni krajem 1991. godine. U većini tih naselja živjeli su isključivo Srbi. U nekima tek poneki Hrvat. U malom broju značajniji broj Hrvata, a samo u dva naselja većinsko stanovništvo je bilo hrvatsko sa značajnim brojem Srba. Pritiscima, zastrašivanjima i na koncu vojnom akcijom ta naselja su etnički očišćena od srpskog stanovništva. Rezultat tih brutalnih aktivnosti bio je da po popisu iz 2001. godine u 14 naselja nema više stanovnika. Od prijeratnih 1.645 stanovnika srpske narodnosne pripadnosti koji su živjeli u tim naseljima nakon rata ostalo ih je samo 173, a od prijeratnih 356 Hrvata, 2001. godine u tim naseljima živi njih 407.

Tome treba dodati da su mnoga naselja preimenovana: Gložđe u Ivanovo (Donji Miholjac), Vučkovac u Normanci (Našice), Jovanovac u Ivanovac (Osijek), Srpsko polje u Hrvatsko polje (Otočac), Aleksandrovac u Bukovački Antunovac, Ciganka u Josipovo, Petrovac u Borik (Podravska Slatina), Aleksandrovac u Antunovac (Požega), Novo Obilićevo u Zvonimirovo (Virovitica), Srpsko Selište u Selište (Kutina), Srpske Moravice u Moravice (Vrbovsko), Partizansko Žarište u Hrvatsko Žarište (Karlovac), Vrginmost u Gvozd (Gvozd).

Treba, također, reći da je i broj ukupnog stanovništva Hrvatske od 1991. godine u stalnom opadanju. Iako se broj Hrvata u postotnim vrijednostima drastično povećao, apsolutni brojevi govore o trendu značajnog smanjivanja i broja Hrvata, što pokazuje popis stanovništva 2011. u odnosu na popis iz 2001. godine.

I na kraju potrebno je reći da smo pokušali rezultate kompleksnih, ali i tragičnih, odnosa između Hrvata i Srba u Hrvatskoj, predstaviti hladnim brojevima kroz duži vremenski period, znajući da ljudsko biće samo djelomično određuje njegova narodnosna pripadnost. Isto tako, bili smo svjesni činjenice da se u Hrvatskoj masovno stradalo, organizirano ubijalo, zastrašivalo i izgonilo samo zbog narodne pripadnosti i da na toj činjenici i danas žive duboke društvene podjele i nerazumijevanja. Suzdržavali smo se od vrijednosnih stavova i komentara kako bi od subjektivnosti sačuvali istinu. Željeli smo se približiti istini. Mišljenja smo da službene brojke državnih institucija mogu biti dobra osnova sagledavanja bezumlja i besmisla sukoba ova dva naroda. Brojke ne govore o nevinosti žrtve, o boli pojedinca, one ne govore o pravdi i slobodi, ali kvantificiraju rezultate onoga što smo jedni drugima učinili. Iza svega ostale su mnoge unesrećene pojedinačne sudbine do kojih brojevi i riječi ne dopiru svojom hladnom egzaktnošću. Ostala su pusta sela i gradovi. I sve to bez imalo sućuti sve do danas.

Kartu i grafički prikaz narodonosnog sastava stanovništva 1880 – 2011 pronađite ovdje.

Nikola Lunić
Izvor: P-portal.net

1 KOMENTAR

  1. Удробиш мало бројева, мало “сућути”, и продајеш као “истину” да су тзв. “Хрвати” увек били већина у данашњој “Хрватској”. Нећемо ваљда да цепидлачимо око тога да ти пописи не само да су врло вероватно нетачни на штету Срба, и да је општепозната ствар да су многи Срби постали “Хрвати” (боље одговара: Хрби), кроз католичанство. Аустроугарски пописи нису регистровали нацију, него вероисповест, тако да је оно што се овде у чланку продаје као “број Хрвата” уствари број католика по (католичанству наклоњеном) попису, дакле укључује и Србе католике. А колики је њихов број, број православних и Срба уопште, као и број оних које можемо сматрати Хрватима у то време, можемо да проценимо на основу статистичких података из 1857. (Fenyes Elek, Ausztriai birodalom Statistikaja es foldrajzi leirasa/Статистички и геофрафски опис аустријске империје), који кажу да Срба – православаца и римокатолика – има 1.182.244 (Далмација 395.273, Војна Крајина 339.176, Славонија 244.180, Истра и Кварнери 134.445, и 69.170 у Мађарској. Хрвата има 1.288.632 (631.081 Банска Хрватска – Загребачка, Вараждинска, Крижевачка и Северинска жупанија – 524.048 Војна Крајина, и остатак од мање од 100.000 у Доњој Аустрији, Мађарској, Штајерској и Крањској).
    Дакле, на територији, која се грубо поклапа са данашњом “Хрватском” (Хрбијом?) Срба је било колико и Хрвата. И то кад је ватиканско-аустроугарски пројект формирања “хрватске” нације на западном балкану већ био у јеку, што се врло вероватно одразило не неопходно на Елекову објективност, колико на објективност доступних података (на пример, Војна Крајина са близу 2/3 хрватском већином?!).
    Познато је да је хрватска нација у данашњем смислу почела да се формира тек половином 19. века, када је усвајање (српског) штокавског као књижевног “хрватског” језика омогућило да се разнородном становништву на овим територијама, већином Срби и Хрвати, кроз добровољно или наметнуто католичанство, залепи етикета “Хрвати”.
    По истом извору, половином 19. века Словенаца је било само мало мање од (вероватно већ прецењених) Хрвата, 1.153.382. Данас “Хрвата” има 2,2 пута више. Очигледно је да је ово било могуће само преузимањем дела неког другог народног корпуса. Трипут погађај којег…

POSTAVI ODGOVOR

Unesite Vaš komentar
Molimo unesite vaše ime