O imenu Hrvata (4)

0
769

Delakroa

Opet, u drugim okolnostima zajednički jezik (čak i sa različitim dijalektima) može da neutrališe religijske razlike, onako kako su Albanci katolici, pravoslavni i muslimani tokom devetnaestog veka postali jedinstvena albanska nacija. A samo jedan i po vek ranije muslimani koji su govorili albanski jezik sebe su videli jednostavno kao deo veće islamske zajednice i ne bi sebe mogli da zamisle u etničkom smislu, niti bi želeli da sebe svrstaju u isto društvo sa „manje kultivisanim“ hrišćanima.

Tako se dogodilo da se narod koji  govori različite dijalekte istog jezika podeli u dve ili tri grupacije ili postanu dva ili više naroda; dok se sa druge strane jezik standardizuje a narod ujedinjuje; a i kad se narod smisleno ujedini, on kasnije – ili jedan njegov deo – može da postane nešto drugo. Nakon svega, da je Jugoslavija pronašla način da učini da Jugosloven bude primarno nacionalno obeležje, nešto više nego što je samo ime države, Srbi i Hrvati su se mogli sjediniti i postati etnički Jugosloveni (zadržavajući svoj hrvatski ili srpski aspekt kao regionalnu pripadnost, slično regionalnom „ponosu“ među Amerikancima); onako kako su različita plemena koja danas naseljavaju Francusku ili Nemačku na kraju postala Francuzi i Nemci. Uzimajući u obzir mesto življenja i istoriju, južni Sloveni su odavno mogli postići to isto. Razlike između srpskog i hrvatskog dijalekta nisu veće od razlika između francuskih ili nemačkih dijalekata koji su prevladani da bi se formirale ove dve države. A pod drugim okolnostima ovo isto se moglo dogoditi i južnim Slovenima tokom dvadesetog veka.

Uz sve to, posmatrajući Ameriku, važno je da se napravi razlika između osećanja patriotizma i etničkog identiteta. Amerikanci su patriote, ali nisu etnički Amerikanci, iako u nekim kritičnim situacijama i oni umeju da se ponašaju kao etnička grupa; to znači da u Americi uvek mogu da se pronađu primeri džingoizma (ekstremnog šovinizma). Odatle vidimo da patriotizam može da proizvede isto ponašanje kao i nacionalizam. U ovakvom kontekstu očigledno je da su građani u dalmatinskim gradovima bili patriotski raspoloženi koliko god su mogli, ali uglavnom oni sebe nisu videli kao Dalmatince, već su se izjašnjavali kao stanovnici određenih gradova, Ragužani, Zadrani i tako dalje. Otuda, dok ne sporimo patriotizam, moramo se upitati da li je u nekom momentu u istoriji srednjovekovnog kraljevstva (ili budućih banovina) Hrvatske bilo prepoznatljivih širih veza koje su povezivale određene ljude (nasuprot drugima koji su među njima živeli) koji su se ponašali kao poseban narod, a ne kao pripadnici različitih zajednica koje žive u određenom geografskom području. I tako, kada je neprijatelj (npr. Turci) napadao, da li se narod branio kao „Hrvati“ pre nego kao hrišćani ili kao podanici Ugarske krune (ili bilo koje druge pretpostavljene „nacionalne“ odrednice)?  Ako se ne može pronaći argumentacija da su se ti ljudi suprotstavljali kao „Hrvati“, tada  se može konstatovati da je tu postojao patriotizam ili hrišćanska ideologija, ali i da je nedostajao poseban hrvatski patriotizam ili etnicitet.

Pošto, što ću kasnije i pokazati, ne postoje dokazi koji bi potvrdili da je postojalo „hrvatsko (nacionalno) osećanje“ u bilo kakvom obliku i u bilo kom periodu u srednjem veku, važno je da se shvati da su takvi izabrani identiteti bili veštački i prolazni. Jedni nazivi (a pod tim nazivima ne podrazumevam nikakvu etničku odrednicu) trajali su duže od drugih, a neki od ovih dugotrajnijih naziva nekada su imali veoma dugačak kontinuitet, dok su drugi narodi gubili svoj naziv da bi ga vekovima kasnije ponovo pronašli ili isfabrikovali. Ali bez obzira da li ti nazivi bili dugog trajanja ili ne, svi oni su imaginarni (ili su uzeti na određeno vreme) , a zajednički jezik nam tu nije od velike pomoći. Eto, pogledajmo Srbiju, Hrvatsku, Bosnu i Crnu Goru danas. (Da je nakon Četvrtog krstaškog rata Moreja [Peloponez] ostala pod upravom Latina do, recimo, devetnaestog stoleća, a tamošnji Grci pod uticajem krstaša bili pokatoličeni, čak i kada bi oni nastavili da govore Grčki, oni bi najverovatnije danas bili poseban narod, sa odvojenom državom.)

Ovaj deo ovde zaslužuje da se posebno naglasi, jer ćemo videti da su današnji Hrvati mogli da biraju različite identitete, što potvrđuje da je hrvatski identitet izabran. Tako, ako proverimo srednjovekovne izvore, teško možemo da pretpostavimo da ćemo jednostavno naći Hrvate koji se tamo nalaze. Ako odbacimo takvu pretpostavku, bićemo u situaciji da vidimo, u stepenu koji je moguć sa ograničenim izvorima, šta se zapravo desilo kada su hrvatska plemena u sedmom veku došla u područje na kome su se nalazili ostaci indogenog stanovništva uz dodatak slovenskih migranata koji su tamo stigli tokom prethodnih vekova. Prisustvo ovih drugih ljudi značilo je da su na tlu današnje Hrvatske ovi različiti narodi nosili su sobom kompetetivne oznake identiteta. Da li su Hrvati bili toliko brojni i dominantni da bi bili u stanju zatru sve prethodne identitete, ili su možda bili u stanju da tako nešto učine samo na nekim izdvojenim lokacijama. Odgovor na ovakvo pitanje ne nameće se sam po sebi. Zbog svega toga trebalo bi da odbacimo sve predrasude i da  otvorenog uma posmatramo šta nam govore izvori o prisustvu različitih naroda. Kada čovek to uradi, odmah postaje jasno da je ime „Hrvat“ bilo samo jedno od više mogućih identiteta. I ono sigurno nije imalo karakteristike koje bi ga sudbinski odredile da bude primarni identitet na području koje proučavamo. I zaista, mogu da potvrdim da do kraja srednjeg veka to nije bilo tako, niti se hrvatsko ime isticalo sve do kraja osamnaestog stoleća. Otuda se vidi da preuzimanje hrvatskog imena od strane veće skupine Slovena nije bilo predodređeno, pa čak nije bilo ni naročito verovatno ako se sudi po onome što su nam srednjovekovni pisci ostavili, bez obzira da li je reč o jedanaestom, trinaestom ili petnaestom veku; drugi izbor – da li jednostavno druga imena ili pak opcije ko bi sve mogao biti uključen u zajednicu – takođe je bio moguć.

Džon Fajn / John Fine, When Ethnicity Did Not Matter in the Balkans (Kada je nacionalnost bila nevažna na Balkanu), 2005

Prevod: D. Gosteljski / Koreni.rs

Džon Fajn: O imenu Hrvata (1)

Džon Fajn: O imenu Hrvata (2)

Džon Fajn: O imenu Hrvata (3)

like-button.net here

wordpress-themes.org here

 

POSTAVI ODGOVOR

Unesite Vaš komentar
Molimo unesite vaše ime