Opstajanje

0
1149

„Srećno braćo Srbi! I oprostite ako sam grešio“. Ovo su reči sveštenika Veljka Tankosića, koga su okupacione vlasti obesile u Užicu 1916. godine. Ubijen je zato što je hrabro stao uz svoj narod. Nije poklekao čak ni kada je srpska vojska krenula u povlačenje. Pomenute reči i spokojstvo sa kojim su izgovorene ostavile su neizbrisiv trag na sve okupljene ljude toga dana u Užicu. Ove godine obeležavamo 800 godina postojanja SPC i prosto je nemoguće ne postaviti pitanje koliko je u tim prohujalim vekovima bilo primera kao što je Veljkov. Već sa padom srpske Despotovine pod tursku vlast 1459. godine počinje stradanje SPC. Položaj se znatno popravlja od 1557. i obnove Patrijaršije pod Sokolovićima. To će biti jedan od najbitnijih perioda u istoriji srpskog naroda, jer je u krilu Patrijaršije sačuvan identitet srpskog naroda. Značaj ove obnove najbolje je uočio, a o tome i pisao, pokojni Žarko Vidović. I pored obnove Patrijaršije stradanja srpske crkve nisu prestajala, ni pod turskom ni pod austrijskom upravom. Nema krupnijeg događaja u istoriji našeg naroda a da naša Crkva nije bila njegov deo. Od Austro-turskih ratova i seoba, Prvog i Drugog srpskog ustanka, svetskih ratova, do raspada Jugoslavije. Ipak, jedan period se u toj viševekovnoj golgoti posebno izdvaja, to je krvavi i tragični 20. vek. Ali zadržimo se ovde malo duže na događajima iz Velikog rata, jer primer prote Veljka Tankosića, inače rođaka čuvenog Voje Tankosića, nije jedini primer stradanja sveštenstva i Crkve u Prvom svetskom ratu. O ovim događajima se malo zna u javnosti Srbije, a oni su najavljivali još veća stradanja koja će doći u narednim decenijama. I pre početka vojnih dejstava, u toku anti-srpskih demonstracija, u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Dalmaciji dolazi do progona i ubistava sveštenstva, skrnavljenja i pljačke hramova. Demonstracije su počele odmah po atentatu i istog dana demolirane su pravoslavne crkve u Opličićima, Čapljini, Ljubuškom i Klepcima. U Klepcima su demonstranti ne samo uništili unutrašnjost crkve, već su tu vršili i nuždu. Kako su sveštenici u gotovo svakom mestu spadali među uglednije ljude, često se dešavalo da budu bez ikakve krivice zatočeni kao taoci, zajedno sa drugim uglednijim Srbima. Nakon početka rata u Foči su kod dva železnička mosta postavili šest najuglednijih Srbina kao taoce, među njima i tri sveštenika: Josifa Kočovića, Vladimira Popovića i Vasilija Kandića. 9. Avgusta 1914. Svi taoci su bez ikkvog objašnjenja pobijeni a porodicama je zabranjeno da obilaze njihove grobove. Sveštenik Đorđe Petrović iz Osječana ubijen je kao talac, takođe bez ikakvog objašnjenja. Istu sudbinu doživeli su i sveštenici Trifko Maksimović sa Ilijaša i Timotije Popović iz Drinjače. Hapšenja i batine, naravno bez ikakve krivice, imali su da istrpe i sveštenici Dimitrije Jevđević iz Prače, Simo Begović iz Sokoca, Draga Uroćević iz Srebrenice, Kosta Božić iz Sarajeva…..Sve što je ovde navedeno dešava se u toku jula i avgusta 1914. godine, dakle samo dva meseca od početka rata, a rat će, kao što se zna, potrajati sve do 1918. Razmere stradanja Crkve i sveštenstva do kraja ratnih dejstava možete da naslutite i sami. Mnogi od onih koji nisu pobijeni internirani su u neki od logora koji su se nalazili na tlu Austrougarske, kao što su Arad, Nežider i dr. Ali interniranje nije bilo rezervisano samo za sveštenstvo sa austrougarskih teritorija. Ta sudbina čekala je mnoge sveštenike sa teritorije okupirane Kraljevine Srbije. U Aradau, Nežideru, Eski-Džumaji, Boldogasonu, Hajnrihgrinu, Karlštajnu, Cegledu bilo je internirano preko 360 crkvenih lica sa, od sveštenika do episkopa. Mnogi od njih se nikada nisu vratili kućama, a mnogi su obešeni ili streljani odmah, na licu mesta, u svojim parohijama. Ovo su, naravno, samo neki od hiljada primera uništavanja SPC u toku Velikog rata. Danas se u javnosti Srbije o ovim stradanjima zna vrlo malo, a još manje se zna o gotovo istom tretmanu kroz koji je Crkva prošla na teritorijama koje su u Velikom ratu okupirali Bugari. Bugarska je u Crkvi videla glavnog protivnika svoje politike dencionalizacije srpskog naroda, zato je njihov odnos prema SPC bio jednako surov kao i onaj u Austro-Ugarskoj. Pojedinačne primere ovde neću nabrajati, ima ih na desetine. Naravno, sa završetkom Prvog svetskog rata ne završavaju se muke SPC, ono najgore tek dolazi. Nemačkim bombardovanjem Beograda na Uskrs 6. aprila 1941. počeo je period koji se, po mom mišljenju, ni dan danas nije završio, a zločini prema srpskom narodu obuhvatli su gotovo kompletnu teritoriju Kraljevine Jugoslavije. Ipak, najgore je po srpski narod bilo na teritoriji Nezavisne Države Hrvatske. SPC je tu, iz istih razloga kao i u Velikom ratu, bila prva na udaru. NDH je proglašena 10. aprila 1941. a već 5. maja uhapšen je i ubrzo ubijen banjalučki episkop Platon Jovanović, ista sudbina je 12. maja snašla i mitropolita sarajevskog Petra Zimonjića, nešto kasnije, avgusta 1941. godine, uhapšen je i ubijen episkop gornjokarlovački Sava Trlajić. Po svim većim mestima ustaški zločinci su odmah pohapsili srpske učitelje, oficire, trgovce, intelektualce, dakle sve viđenije ljude koji su imali uticaja u narodu, a sa posebnom pažnjom su se usredsredili na sveštenike Srpske Pravoslavne Crkve. U NDH je samo u periodu maj – decembar ’41. ubijeno preko 150 pravoslavnih sveštenka. U toku rata uništeno je 450 crkava i manastira, ikone, ikonostasi, knjige rođenih i umrlih, dokumenta….Jasenovac, Jadovno i brojni drugi nezapamćeni zločini, koji se rečima ne mogu opisati, imali su za cilj ne samo fizičko uništenje srpskog naroda, već i brisanje tragova njegovog vekovnog postojanja sa svih teritorija koje su ustaše smatrale hrvatskim. Kada se govori o Drugom svetskom ratu ne sme se nikako izostaviti ni utamničenje patrijarha Gavrila Dožića i vladike Nikolaja Velimirovića u logoru Dahau, u Nemačkoj. Na Kosovu i Metohiji se u periodu 1941-45. događa se gotovo ista priča kao i u NDH. Obim stradanja jeste manji, ali je suština ista, izbrisati tragove postojanja srpskog naroda. I opet je prva na udaru bila SPC. Ubijaju se i proteruju sveštenici, pljačkaju i pale crkve i manastiri. Situacija je ista i bugarskoj okupacionoj zoni. Na Kosovu i Metohiji će se ovo stradanje, na skoro isti način, ponoviti i u periodu od 1999. do 2004. Ovaj period nam je vremenski mnogo bliži sa živim svedocima, pa se o njemu i mnogo više zna . Samo u pogromu Srba iz 2004. uništeno je 35 crkava i manastira. SPC imala je da podnese brojne žrtve i u toku raspadu Jugoslavije od 1991. do 1995. godine.

Da Vas podsetimo:  Zašto je do temelja uništen Žrnov, grad-tvrđava na vrhu Avale?

Jedan period, koji sam u ovom nabrajanju svesno izostavio, naročito je težak i bolan za sve pravoslavne vernike, jer su u tom periodu u rušenju SPC učestvovali i mnogi Srbi. Kraj Drugog svetskog rata 1945. nije za Crkvu doneo olakšanje. Usledile su godine komunističkog terora: ubistva sveštenika, dugogodišnje zatvorske kazne, uništavanje crkava i manastira, zaplena imovine, progoni, uvrede i poniženja svih vrsta. Razlike između ratnog i poratnog stanja gotovo da nije bilo. Ali komunistička vrhuška nije tu stala, krenulo se u rasparčavanje SPC, odnosno u stvaranje Makedonske pravoslavne crkve. Onako kako su propagirane nove nacije, tako su stvarane i nove crkve. Kao jedan od najgorih primera zatiranja duhovnog identiteta srpskog naroda stoji i rušenje Njegoševe kapele na Lovćenu 1972. godine, baš onako kao što su je rušili Austrougari 1916. O Crkvi u komunističkom periodu protojerej – stavrofor Savo B. Jović, koji je tada i sam postradao, napisao je vrlo vrednu knjigu pod naslovom Utamničena crkva, gde je detaljno opisano stradanje SPC od 1945. do 1991. godine. U svim ovde navedenim primerima sadržan je ceo jedan vek gotovo neprekidnog stradanja.

Ali nije mi ovde bio cilj da samo pomenem pojedine zločine počinjene prema Crkvi. Kao inspiracija za ovaj tekst poslužio je i jedan članak gospodina Dragoslava Bokana koji govori o Verskom dobrotvornom starateljstvu, organizaciji koja radi u okviru SPC. Zajedno sa svojim volonterima ova organizacija sprema besplatne obroke za najugroženije, obilazi porodice koje su u teškom materijalnom stanju, obezbeđuje pomoć za decu bez roditeljskog staranja, besplatne lekarske preglede, besplatne pravne savete, besplatne časove za osnovce i srednjoškolce, organizuje tribine i koncerte. Kako to u svom tekstu lepo objašnjava g. Bokan, o ovim aktivnostima šira javost malo zna, lošiji primeri, na žalost, mnogo lakše privlače pažnju. I ne samo da privlače pažnju, već ovakve akcije, kakve sprovodi VDS, ostaju od šire javnosti neprimećene, skrajnute u stranu. Zdravo za gotovo se uzima i borba monaha i monahinja u srpskim svetinjama na Kosovu i Metohiji, jer oni u najtežim mogućim uslovima čuvaju ono što je najvrednije od srpskog kulturnog i duhovnog blaga. Ako je ovakav odnos prema ljudima čiji smo savremenici, može se samo zamisliti koliko se malo zna o događajima iz prošlosti naše Crkve koje sam u tekstu pobrojao. A iz te prošlosti bi se mnogo šta moglo naučiti. Jer koliko god da su strašni navedeni primeri stradanja sveštenstva i Crkve, još strašnija je povezanost koja između njih postoji. Nizali su se ratovi, vođe, ideologije, ali je SPC uvek bila meta, kao i sam srpski narod, a to nikako nije slučajnost. Isti je ili sličan recept koji primenjuju svi agresori od Prvog svetskog rata pa na ovamo, kroz njihova nedela provlači se nit koja povezuje protu Veljka sa početka teksta, od ustaša postradalog episkopa banjalučkog Platona Jovnovića i stradanje manastira Deviča 2004. godine. Tu nit bi trebalo dobro proučiti, milimetar po milimetar. Jer SPC time dobija još jednu važnu ulogu, postaje najbolji svedok jedne borbe u kojoj se već duže od veka nalazi srpski narod – borbe za opstanak.

Da Vas podsetimo:  Kosovski boj… vreme kada smo junački stali na branik otadžbine...

I, da, možda danas u Crkvi postoje primeri koji nisu najsvetliji, ali zbog njih ne treba olako odbaciti i zaboraviti prošlost i istorijsko iskustvo koje ta krvava prošlost sa sobom nosi. Jer kako reče Sv. vladika Nikolaj u svom delu Kroz tamnički prozor: „Kakvom smo merom merili Boga i svoje pretke, tako nam je odmereno“.

Stefan Radosavlević

POSTAVI ODGOVOR

Unesite Vaš komentar
Molimo unesite vaše ime