Vajmarska Nemačka protiv severnih Srba

0
1063

Propašću imperije u Prvom svetskom ratu, Nemačkom je zavladao režim Vajmarske republike. Novi režim namačkih liberala i socijaldemorkata je severne Srbe smatrao neprijateljima Nemačke. Usopstvenoj domovini Srbi su stavljeni pod nadzor posebne policijske uprave, a cela srpska zajednica je postala predmet državne špijunaže.

Sputavanje jezika, bogosluženja i kulture severnih Srba je nastavila i nemačka Vajmarska republika. Godine 1919. Nemačka vlast je zakonom formalno doupstila tri časa srpskog jezika nedeljno u školama, ali kroz obrazovne planove svoju zakonsku obavezu jednostavno nije sprovela. Isto je bilo i sa bogosluženjem. Mi, južni Srbi, moramo da znamo kako se prema severnim Srbima odnosio „liberalni“ režim Vajmarske republike, čiji predsednik je tada bio čuveni nemački socijaldemokrata Fridrih Ebert.

„Vendsko odeljenje“ za policijsko špijuniranje Srba

Čim je 1920. godine godine uhapšen politički vođa severnih Srba Arnošt Bart pojavilo se među Srbima pro-nemačko udruženje „Verni saksonski Vendi“, osnovano i podržavano od nemačkih vlasti.

Bilo je od početka pod kontrolom posebnog tajnog odeljenja nemačke vlade zvanog „Vendsko odeljenje“ (Wendenabteilung), koje su policijske i oblasne uprave Pruske i Saksonije osnovale u Budišinu radi nadzora nad Srbima i ubrzanja njihove asimilacije u Nemce. Udruženje je naročito bilo aktivno u doba socijaldemokratskih kancelara Vajmarske republike Gustava Bauera i Hermana Milera. Srpske aktivnosti u njihovoj sopstvenoj domovini su od strane nemačkih, liberalnih i socijaldemokratskih domaćina tada ocenjene kao neprijateljske, a i ciljevi srpskih organizacija su zvanično smatrani neprijateljskim. „Vendsko odeljenje“ je osnovano i radilo u Vajmarskoj republici, a zatim su ga Hitlerovi nacisti koristili za svoje ciljeve sve do 1943. g. kada je Hitlerova politika razvlašćivanja (Machtergreifung) postigla ukidanje ili zatvarnje i svih srpskih udruženja, organizacija, javnih manifestacija i medija.

Policijski službenici „Vendskog odeljenja“ su naročito smatrali da je delatnost Srba „veoma neprijateljska“. Kroz rad ovog odeljenja je suštinski vršena policijska špijunaža srpske manjine, praćenje svih srpskih publikacija i ogranizovana je mreža doušnika. Pošto je rad ovog odeljenja bio u potpunoj suprotnosti sa Ustavom i proklamovanim ljudskim i manjinskim pravima i slobodama Vajmarske republike, aktivnost odeljenja na Srbima je u potpunosti vršena tajno.

Dvadesetih godina XX veku je dr Manfred Laubert (istoričar Univerziteta Breslau) javno iznosio stav da severne Srbe kao neprijateljski narod treba raseliti po južnoj Nemačkoj.

Rimokatolička jerarhija protiv Srba

Nije samo Nemačka vlast imala neprijateljski stav prema Srbim u doba Vajmarske republike. Pridružila im se i visoka jerarhija rimokatoličke crkve. Matias Ercberger je razvio odlične veze nemačke vlade sa Vatikanom kroz saradnju sa papskim nuncijem u Nemačkoj Euđeniom Paćelijem (kasnije papa Pije XII). Već 1921. godine je rimokatolička crkva raskinula veze Čeha i Srba iste vere tako što je prvo ukinula Lužičku seminariju u Pragu, a zatim obnovila Mišanjsku episkopiju kako bi srpske rimokatolike potom tretirala kao Nemce.

O neprijateljskom držanju rimokatoličke jerarhije prema severnim Srbima rimokatolicima u doba Vajmarske republike danas su nam veoma značajni podaci koje je izneo Martin Valde (Die Haltung der Lausitzer Sorben zur Weimarer Republik und zum NS-Regime im Spiegel des „Katolski Posoł“).

Stvarni obnovitelj rimokatoličke Mišanjske biskupije bio je Srbin Jakub Skala, koji je pre njenog formalnog obnovljenja imao tek status vikara apostolske pefekture. Međutim, po obnovi biskupije je ona odmah poverena biskupu Kristianu Šrajberu, velikom neprijatelju Srba.

Kristian Šrajber je od ranije bio poznat Srbima kao neprijatelj, a bilo je poznato njegovo zalaganje protiv Lužičke seminarije u Pragu i njegov tajni rad na zatvaranju ove obrazovne ustanove. Na saboru u manastiru Marijina Hvezda (manastiru koji je od najstarije drevnosti vezan za krštenje severnih Srba i njihovom duhovnom centru), biskup Šrajber 1922. g. javno i otvoreno osudio pisanje srpskog rimokatoličkog lista Katolički glasnik (Katolski Posoł) kao anti-crkveno. Ovim je javno naročito ponizio bivšeg urednika Jakuba Skalu, čime je veoma ogorčio sve srpske rimokatolike. Posebna gadost poniženja koje je u Marijinoj Hvezdi Srbima priredio biskup Šrajber bila je u tome što je Jakub Skala bio najzaslužniji za obnovu rimokatoličke crkvene organizacije u Saksoniji i biskupu Šnajderu pripremio tron biskupije Mišanjske. Zalaganjem Jakuba Skale je Katolički glasnik odmah potpm prebačen u nadležnost Društva Sv. Ćirila i Metodija kojim su rukovodili rimokatolički Srbi, ali pod okriljem Domovine, pa su ove najtiražnije srpske novine nastavile da izlaze sve do ukidanja 1939. godine.

Zastava i plakat srpskog sokolskog društva / ( Printscreen, carsa.rs )

Srbi gornje Lužice su od burnog doba reformacije predstavljali primer nepokolebljive vernosti rimokatolličkoj crkvi, učinili su ogroman napor za obnovu crkve u luteranskoj Saksoniji, a Sv. Stolica je tu biskupiju potom dodelila nemačkom biskupu da bi ovaj Srbe ponizio u svetinji drevnog srpskog krštenja. Trojica mladih srpskih rimokatoličkih sveštenika su povodom svega uputili protiv biskupa tužbu Sv. Stolici. Nisu imali uspeha, jer Sv. Stolica njihve razloge nije htela da uvaži.

Godine 1925. je u srpskoj rimokatoličkoj katedrali u Mišanju za starešinu imenovan nemački sveštenik koji nije znao srpski jezik. Povodom Budišinske crkve Sv. Gospe iz XIII veka (u narodu zvane Srpska Crkva /Serbska cyrkej/) je decenijama trajao spor jer su je koristili Srbi rimokatolici iz predgrađa, ali gradska nemačka vlast usled segregacionih propisa nikad nije dozvolila da oiva crkva bude posebna parohijska crkva. I ovaj spor je biskup Šrajber presekao tako što je 1926. g. ustanovio pri budišinskoj Srpskoj Crkvi parohiju, ali je za župnika 1927. g. rukopoložio Nemca, koji se odmah uselio u župni dom. Crkva je nemački prozvani Lliebfrauen Kirche. Tako su Srbi rimokatolici izgubili svoju jedinu crkvu u Budišinu. Žalbu srpskih vernika zbog ovakvog je Mišanjski biskup Šrajber potom ignorisao.

Zahvaljujući radu rimokatoličke visoke jerarhije kao vidu germanizacije su uoči dolaska na vlast nacista u Nemačkoj opstala još samo trojica rimokatoličkih sveštenika koji su govorili srpski jezik. Valja znati da je biskup Kristian Šrajber bio najpre ambivalentan, potom skeptičan, pa protivan pojavi nacizma, ali je sve jedno bio i ostao nemački nacionalista, uvek spreman da radi protiv interesa Srba i da ih javno ponižava.

Nevolje, ali i nekoliko uspeha

Nemački učitelji su i dalje na svaki način ograničavali upotrebu srpskog jezika u školama. Upravo usled ovakve politike germanizacije u srpskim školama doba Vajmarske republike Srbi su postali bilingvalni narod, tj. u svojoj domovini jednako počeli da se u govoru koriste i nemačkim jezikom uz sopstveni srpski. U periodu između 1931. i 1933. godine su se srpski predstavnici u organizaciji luteranskog srpskog pastora Bogumila Švjelje obratili vladi Nemačke pismom u kome je stajalo: „Našoj deci je u školi, a često i van škole zabranjeno da međusobno razgovaraju na maternjem jeziku“. Uzalud.

Usled razvoja kamenoloma u okviru građevinske industrije na jugoistoku Lužice i doseljavanju nemačkih gastarbajtera u domovinu severnih Srba, dodatno se umanjila teritorija na kojoj su Srbi imali većinu. Doba Vajmarske Nemačke je bilo vreme kada je germanizacija Srba vršena prevarom, podmuklo, pod legendom demokratije, i baš tada je čitava srpska nacionalna zajednica postala objekt stalne policijske špijunaže i nadzora. Pre Hitlerovog trećeg rajha, severne Srbe je u njihovoj sopostvenoj domovini Nemačka pod upravom socijaldemokrata i liberala zvanično počela da smatra svojim neprijateljima.

Ipak, Srbi su nastavili da razvijaju svoju kulturu uporno i bez malodušnosti, navikli da pritisci na njih ne prestaju već samo menjaju oblik. Već 1919. je u Budišinu uz češku finansijsku pomoć osnovana „Srbolužička narodna banka AD“ (Wendische Volksbank AG) sa filijalama u Lužici i trajala je sve do 1942. godine. Osnovan 1920. godine sportski savez „Serbski Sokol“ (Serbski Sokoł), 1923. godine Savez pevačkih društava, a 1924. g. Savez pozorišta. Obnovljen je 1925. godine i politički „Srpski narodni savet“ radi zastupanja srpskog naroda pred centralnom vlašću Nemačke. U Savez nacionalnih manjina Nemačke su predstavnici Srba ušli 1924. godine.

Poslednji ostaci Slovenstva, pokorenog i istrebljenog

Boraveći u Berlinu, nadahnut njegovim vodotocima i jezerima, Miloš Crnjanski je u svojoj knjizi „O Nemačkoj“ (1931. g) zapisao: „Dublje, među tim jezerima, na kanalima, poslednji ostaci Slovenstva, pokorenog i istrebljenog. Sorbska sela, čije seljaštvo živi, još uvek životom iz dečijih priča, zavejanih kuća, carstva patuljaka, Snežana i čudnih vodeničara, ribara. Imena mesta tu, i danas su još uvek nama srdačnog zvuka, Nikolasee, Nova Ves, Cladow, Pieskow – itd. Tolika krv u zemlji, tolika slovenska krv Borusa, u današnjim Prusima.“

Znao je Crnjanski i o tužnoj sudbini oblasti oko Mišanja i Dreždanja, gradova zadojenih srpskim mlekom: „U Drezdenu, posle divnog sumraka, što se spuštao u široka, talasasta brda, u lužička, sorbska sela, što varoši daju dojkinje, sa terase kod `Belog jelena`, gledao sam kako po reci plove i takve olupine kakve se samo još kod nas, na Dunavu, mogu videti.“

Dušan Kovačev
Izvor: Centar akademske reči

POSTAVI ODGOVOR

Unesite Vaš komentar
Molimo unesite vaše ime