Priprema za genocid nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj 1941. godine nije započela trenutkom proglašenja ove monstruozne tvorevine, niti je bila isključivi proizvod njemačke okupacije. Fizički, institucionalni i društveni temelji za kasnije sistematsko uništenje srpskog naroda udareni su upravo tokom postojanja Banovine Hrvatske (1939-1941), kada su stvoreni svi potrebni mehanizmi – od paravojnih formacija i lokalnih institucija do duboke ideološke radikalizacije i indoktrinacije hrvatskog društva.
Sporazumom Cvetković-Maček od 26. avgusta 1939. godine stvorena je Banovina Hrvatska sa širokom autonomijom, koja je u praksi funkcionisala kao država u državi. Hrvatska seljačka stranka (HSS) Vlatka Mačeka preuzela je kompletnu upravu, sudstvo, prosvjetu i lokalnu policiju.
Intervencijom bana Ivana Šubašića i HSS-a, organi reda očišćeni su od Srba i prokraljevskih kadrova. Seoska agrarna reforma iz 1920-ih proglašena je „srbizacijom hrvatske zemlje“, čime su solunski dobrovoljci i kolonisti legitimisani kao „okupatori“ koje treba protjerati ili neutralisati.
Uloga Hrvatske seljačke i građanske zaštite!
Okosnica budućeg hrvatskog ustaškog i domobranskog aparata bila je Hrvatska seljačka i građanska zaštita (HSZ) – partijska milicija HSS-a koja je formiranjem Banovine Hrvatske legalizovana kao pomoćna policijska snaga sa preko 200 000 članova pod oružjem.
Zaštita je poslužila kao most između Mačekove umjereno-nacionalističke politike i ekstremnog ustaškog frankovačkog krila. Frankovci i rane ustaške ćelije masovno su se infiltrirali u redove Zaštite upravo na području Slavonije, Podravine i Zapadnog Srema, pretvarajući je u otvoreno antisrpsku paravojsku.
Eskalacija nasilja i incidenti u Slavoniji (1939–1941)!
Tokom 1939. i 1940. godine u slavonskim i sremskim selima sprovođen je sistematski teror nad srpskim stanovništvom, sa posebnim fokusom na solunske dobrovoljce, Sokolska društva i Srpsku Pravoslavnu Crkvu. Navešćemo samo neke od primjera:
– Slavonski Batinci (kod Podravske Slatine): Kao istaknuto dobrovoljačko selo, Batinci su bili pod konstantnom opsadom hrvatske Zaštite. Bilježeni su noćni upadi u srpske kuće, oduzimanje trofejnog i ličnog oružja soluncima, prebijanja seoskih kmetova i demontiranje državnih i sokolskih obilježja.
– Dobrovoljačka naselja oko Osijeka, Vukovara i Vinkovaca (Šipovača, Silaš, Vera i druga): U ovim selima hrvatska Zaštita je fizički sprečavala srpske seljake da obrađuju sopstvena imanja. Bilježene su oružane zasjede, paljenje usjeva, otimačina stoke i fizički sukobi sa smrtnim ishodima.
– Sibinj (kod Slavonskog Broda): Upadi u lokalni Sokolski dom imali su karakter ritualnog poniženja – iznošene su i javno spaljivane srpske trobojke, slike kralja Aleksandra, dok su spomen-ploče palim borcima Prvog svjetskog rata razbijane čekićima.
– Borčin i okolina Slavonske Požege: Došlo je do samovoljne „revizije agrara“ gdje su hrvatski zaštitari uz podršku HSS-ovih opštinskih činovnika izbacivali srpske porodice iz kuća, fizički ih zlostavljali i prisilno im oduzimali imovinu.
– Gaćište (kod Virovitice): Lokalni Srbi su u ovom periodu bili primorani da zakopaju spomen-bistu kralju Aleksandru I Karađorđeviću kako bi je sačuvali od vandalizma hrvatske Zaštite. Skrnavljenja pravoslavne crkve u Gaćištu u jesen 1939., poput lomljenja kandila i lupanja prozora, tretirana su od strane lokalne banovinske policije kao „obične seoske razmirice“.
Uloga Frankovaca i stvaranje nesnosne srbomržnje!
Preko HSS-ove štampe (Hrvatski dnevnik, Hrvatski narod) i lokalnih propovijedi, Srbi su sistemski dehumanizovani. Nazivani su „ugnjetačima“, „tuđinskim elementom“ i „teroristima“.
Frankovački elementi su ovu atmosferu iskoristili za mobilizaciju širokih slojeva hrvatskog stanovništva. Nasilje nad Srbima nije bilo sankcionisano – sudovi Banovine su redovno oslobađali pripadnike hrvatske Zaštite za prebijanja ili ubistva Srba, čime je stvorena klima potpune nekažnjivosti.
April 1941: Prelazak sa pripreme na realizaciju!
Kada su Sile Osovine napale Kraljevinu Jugoslaviju u aprilu 1941. godine, cjelokupan aparat Banovine Hrvatske stavio se na raspolaganje Anti Paveliću:
Hrvatska Seljačka zaštita je iza leđa Jugoslovenske vojske razoružavala jedinice, hapsila srpske oficire i presjecala komunikacije širom Slavonije i drugih krajeva banovine.
I prije nego što su njemački tenkovi ušli u Zagreb, Bjelovar i Osijek, Hrvatska Zaštita je već zauzela sve državne institucije. Samim proglašenjem NDH 10. aprila 1941, Hrvatska seljačka zaštita je preimenovana i inkorporirana u Oružništvo i Ustašku vojnicu.
Dakle, ND Hrvatska nije nastala na praznom prostoru niti je bila isključivo importovana fašistička ideacija. Ona je bila logičan nastavak i proširenje institucionalnog, paravojnog i društvenog okvira koji je kroz Banovinu Hrvatsku temeljno pripremio hrvatsko društvo za genocid nad Srbima 1941. godine.
Na fotografiji su pripadnici Hrvatske seljačke i građanske zaštite Banovine Hrvatske
Autor: Stojan Janković
Izvor: Uskok
