Beli Manastir, najveće srpsko mesto u Baranji, nije nikakav „Bijeli Samostan“. Već nam samo ime dovoljno govori čije je to tlo. Iako su Baranja i Beli Manastir 25. novembra 1918. godine izglasali ujedinjenje sa Srbijom i bili njen sastavni deo, danas se nalaze u Hrvatskoj, zahvaljujući veštačkim Titovim granicama.
Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji donela je odluku o ujedinjenju sa Srbijom. Srem je to učinio dan ranije. Od tih krajeva, jedino je danas Baranja izvan Srbije. Komunistički režim ne samo da je odvojio Baranju i pripojio je Hrvatskoj, već je Srbima natovario i teret zvan AP Vojvodina, administrativnu košulju koja i dalje stoji kao simbol odvojenosti od matice.A Beli Manastir nije slučajno dobio ime.
Na tom mestu je postojao srpski manastir Svetog Preobraženja Gospodnjeg, po kome je cela varoš i dobila ime. Prema zapisima iz 1723. godine, u njemu je bilo mnoštvo srpskih monaha. Tih godina, u vihoru austro-turskih ratova i velikih seoba, dolazilo je do sukoba između Srba lojalnih Beču i Mađara koji su tražili nezavisnost, ali bez Srba.
U jednom od mađarskih napada, iguman Preobraženjskog manastira nije želeo da napusti oltar dok ne završi Liturgiju. Na putu ka Baji je ubijen kod malog izvora koji je kasnije postao čudotvoran. Srbi su tu podigli bunar i česmu, gde su se vekovima okupljali bolesnici svih vera tražeći isceljenje. Manastir je u tom napadu porušen, ali su se njegove ruševine videle još sredinom 19. veka. O njegovoj sudbini svedoči zapis u arhivu Baje, gde se pominje „grčko-nesjedinjeni“ (pravoslavni) manastir u Baranji.
Današnja varoš nastala je 1810. godine pod imenom Pélmonostor (Baranjski Monoštor), a 1923. godine dobila je svoje pravo ime Beli Manastir. Srpsko prisustvo je ovde staro i duboko. Pravoslavni hram Svetog Arhangela Mihaila podignut je još u 17. veku. Postojala je srpska škola, kulturni centar i bogata srpska zajednica.
Iz Belog Manastira potekao je i Milan Kašanin, otac srpske istorije umetnosti.
