Domovinski rat: građanska podloga za etničko neprijateljstvo prema Srbima

0
66

Piše: Nenad Varničić

Dok hrvatski predsednik ističe kako ne može „vjerovati da u Srbiji nemaju važnijeg i pametnijeg posla, poput ekonomskog razvoja države u kojem Srbija zaostaje“, od isticanja zastava i praznovanja praznika, hrvatska javnost je, prema rečima politikologa Dejana Jovića, svakodnevno okupirana temama iz 1990-ih i Domovinskog rata. Da bi se razumelo zašto hrvatskoj državi i građanima smetaju narodne crveno-plavo-bele trobojke, inače zvanične zastave srpske nacionalne manjine u Hrvatskoj, važno je rasvetliti zašto je Domovinski rat element građanskog modela izgradnje nacije (prema tipologiji Entonija Smita) koji je presudno uticao na trajno etničko neprijateljstvo prema Srbima.

Domovinski rat: drugi stub hrvatskog identiteta

U nesrećnim devedesetim godinama prošlog veka, na prostoru već odavno bivše Jugoslavije bukteo je rat. Nekako se čini da je taj rat, u kome su određene države stekle, a u slučaju Hrvatske i povratile svoju nezavisnost (nezavisnost koju je kratko imala za vreme NDH), i dalje nešto oko čega se vrti nacionalni politički diskurs. U Hrvatskoj je rat iz devedesetih bez sumnje glavna tema dnevne politike. Zato se nameće pitanje kakav je stvarni uticaj tzv. Domovinskog rata na stvaranje savremenog nacionalnog identiteta Hrvatske i kakva je nacija izgrađena nakon tih ratnih dešavanja iz devedesetih godina. Takođe, prema srpskoj nacionalnoj manjini, budući da se srpska manjina i dalje smatra glavnim neprijateljem, stvara se legitimacijska pukotina i ukazuje na to zbog čega su srpski „neprijatelji“ bitni za hrvatski nacionalni identitet.

Savremeni hrvatski nacionalni identitet počiva na dva postojeća stuba. Prvi stub je ideja o istorijskom kontinuitetu želje za nezavisnom državom, a drugi je o karakteru jedinstvenosti i posebnosti uloge Domovinskog rata u odnosu na bilo šta što mu je prethodilo, što stavlja ova dva mita, da ih tako nazovemo, u položaj suprotstavljenosti. Oni se nalaze u takvom položaju zbog toga što u trenutnom nacionalnom diskursu Hrvatske Domovinski rat igra i više nego dominantnu ulogu.

Definicija Domovinskog rata, prema Proleksis enciklopediji koja je važeća u zvaničnoj hrvatskoj istoriografiji, glasi:

„DOMOVINSKI RAT, ODBRAMBENI RAT ZA NEZAVISNOST I CELOVITOST HRVATSKE DRŽAVE PROTIV AGRESIJE UDRUŽENIH VELIKOSRPSKIH SNAGA-EKSTREMISTA U HRVATSKOJ, JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE (JNA), TE SRBIJE I CRNE GORE, KOJI JE ZAPOČEO 1990. I TRAJAO DO 1995, ZAVRŠEN JE POBEDOM HRVATSKE.“

Mešavina građanskog i etničkog modela izgradnje nacije

Entoni D. Smit u svojoj knjizi „Nacionalni identitet“, tipologiju zasniva na dva načina, odnosno dve vrste izgradnje nacija, koje poseduju zasebne karakteristike.

(Foto: Siniša Hančić/Pixsell/History)

Elementi građanskog modela

Prvi je građanski model stvaranja nacije. U građanskom modelu, akcenat se prvenstveno stavlja na prostorno ili teritorijalno shvatanje nacije, a one pri tome moraju posedovati teritorije koje su utvrđene i čvrste, a ta teritorija ne može biti bilo gde i bilo koja zemlja, već „istorijska“, ona koja je zemlja „domovina“ jednog naroda. Ovaj prvi segment čini se da je više povezan sa prvim stubom (koji je trenutno u zapećku Domovinskog rata), odnosno idejom o istorijskom kontinuitetu želje za samostalnom državom, koja je opisana u preambuli hrvatskog ustava:

„IZRAŽAVAJUĆI MILENIJUMSKI NACIONALNI IDENTITET I OPSTANAK DRŽAVE HRVATSKOG NARODA, POTVRĐENU SLEDOM UKUPNOG ISTORIJSKOG ZBIVANjA U RAZLIČITIM DRŽAVNIM OBLICIMA TE ODRŽANjEM I RAZVITKOM DRŽAVOTVORNE MISLI O ISTORIJSKOM PRAVU HRVATSKOG NARODA NA PUNU DRŽAVNU SUVERENOST (…).“

U nastavku preambule se opisuje postojanje raznih oblika hrvatskih država kroz vekove, što dalje implicira da se sadašnja teritorija smatra onom koja je kroz istoriju bila hrvatska domovina. Pošto teritorija, odnosno domovina, postaje mesto gde se sabiraju sećanja na „slavnu“ istoriju, mesto gde su živeli oni koji se danas posmatraju kao „heroji i sveci“, na Domovinski rat se može gledati kao na nadopunu tih sećanja i dodatnog stvaranja novih heroja kroz likove „branitelja“ iz tog rata.

Kao druga karakteristika građanskog modela javlja se ideja partije koja treba da predstavlja jedinstvenu političku volju u povezanosti zakona i institucija jedne države. Tu ideju partije u Hrvatskoj nesumnjivo predstavlja Hrvatska demokratska zajednica (HDZ). Ta stranka je označena kao nova velika stranka koja će imati značajnu ulogu u stvaranju države i nacije, a ono što je činjenica jeste to da je HDZ nastala konvertovanjem onih koji su se u Domovinskom ratu smatrali neprijateljima (komunisti i partizani) u sada vrlo tvrdokorne nacionaliste, mada HDZ nije naslednik Saveza komunista Hrvatske, već je to Stranka demokratskih promena (SDP), iako je mnogo značajniji broj članova komunista prešao u HDZ. HDZ je postala stranka koja je formirala i dan-danas dominantni narativ o Domovinskom ratu, što je poslužilo HDZ-u da se profiliše kao čuvar tog mita i narativa o ratu, dok je SDP, iako je taj narativ prihvatila, kao poznati naslednik bivših komunista (koji su postali neprijatelji), osuđena na nezavidnu poziciju (iako je imala uspeha na izborima) i etiketu potencijalnih izdajnika.

Da Vas podsetimo:  Ispovest Radovana Bogojevića: Preživeo sam pakao u Goraždu 1993. godine

Ona faza, odnosno funkcija u elementu ideje partije, a koju smatram ključnom za građanski model nacije, HDZ je izostavio. Ta osobina je razvijanje osećaja pravne i političke zajednice, odnosno stvaranje osećanja jednakosti među svim pripadnicima političke zajednice (primere za opštu nejednakost različitih pripadnika zajednice izložićemo u nastavku).

Kao sledeća komponenta, koja je takođe od velike važnosti za formiranje jedne građanske nacije, jeste uticaj intelektualne elite na njeno formiranje. Njen zadatak je da proba da obezbedi masovne kulturne obrasce koji će imati osobine zajedničkih i javnih, a ta elita će preuzeti ulogu nosioca „narodne socijalizacije“, gde će se ona sprovoditi najviše kroz sam obrazovni sistem i medije masovnog karaktera. U tu svrhu, nova hrvatska politička elita naručuje dizajnere identiteta, čiji će glavni zadatak biti očuvanje novonastale države iz rata i legitimizacija vlasti onih od kojih su angažovani. Bilo je potrebno stvoriti „naciotvorni diskurs“ oko kog će se vrteti interpretacija prošlosti i sadašnjosti, a preko njega će biti projektovana i slika svetle budućnosti , a rat je bio idealan za tako nešto.

Prevaga etničkog u hrvatskom nacionalnim identitetu

Smitov drugi model je model etničkog koncepta izgradnje nacije. Tvorci nove posleratne hrvatske nacije su u nju ugradili određene elemente tog koncepta. Obeležje koje je posebno istaknuto jeste „naglašavanje zajednice rođenja i rodne kulture“, što automatski određuje nekoga pripadnikom određene nacije. Bez obzira da li se on/ona oseća ili ne oseća njenim pripadnikom ili odlazi iz te zemlje, prirodno je vezan/a za tu zajednicu u kojoj je rođen/a doveka. To su tvorci nacije iskoristili na dobar način. Stvorena je percepcija o narodu kao o širokoj porodici, Franjo Tuđman je dobio epitet „oca nacije“, a narod hrvatske je interpretiran kao sinovi i kćeri koji su spremni dati život za domovinu koja je predstavljala njihovu majku, oni su vezani krvlju i genetikom, što implicira da su svi srodnici, a što se uklapa u ovaj element gradnje etničke nacije koja se posmatra kao porodica.

Veoma važnu ulogu u etničkom modelu igraju jezici i običaji. U Hrvatskoj je napravljeno svojevrsno odvajanje jezika od onih „jezičkih konstrukcija“ (misli se na reči i rečenice) koji nisu podobni, što je od jezika napravilo sredstvo „nametanja usko definisanog nacionalnog identiteta“, a upotreba tih nepodobnih reči postala je rizična za onoga ko ih upotrebljava, jer su oni mogli biti identifikovani kao neprijatelji (v. Banija vs Banovina). Te nepoželjne jezičke konstrukcije koje su počele da se smatraju nepoželjnim definitivno su dolazile iz srpskog jezika, jer su Srbi smatrani za glavnog neprijatelja, tako da je to poslužilo intelektualnoj eliti koja je učestvovala u stvaranju nacije u svrhu, kako kaže Smit, „narodne mobilizacije“.

Domovinski rat kao glavna komponenta novog hrvatskog nacionalnog identiteta

Foto: faH)

Vlasti u Hrvatskoj su, kao i pedeset godina pre poslednjeg rata, tj. za vreme Drugog svetskog rata kada su u Kraljevini Jugoslaviji proglasili Nezavisnu Državu Hrvatsku (NDH), ponovno videli priliku za samostalnost i izgradnju nacije, a njihova želja je bila od presudnog značaja. Koristim termin „želja vlasti“, jer je bilo veoma upitno da li su stanovnici Hrvatske zaista tu državu i želeli.

Jedno ispitivanje javnog mnjenja, koje navodi politikolog Dejan Jović, neposredno pre početka ratnih sukoba potkrepljuje osnovanost da narod u Hrvatskoj nije želeo samostalnost, barem ne većina naroda. Veliki broj ispitanika, a među njima i onih koji su se deklarisali kao etnički Hrvati, jesu bili za određenu vrstu autonomije, ali u okvirima neke nove konfederacije sastavljene od Južnih Slovena.

Očigledno se za mišljenje naroda nije marilo. Vlastodršci nisu odustajali od svojih zamisli i želja, a rat im je bio najpogodnije i najbrže sredstvo za ostvarenje svojih ciljeva. U sadašnjoj interpretaciji sve što je vezano za hrvatsku državnost i hrvatski nacionalni identitet kao svoju glavnu osnovu ima Domovinski rat, jer je on po zamisli intelektualne elite, koja ugrađuje rat u temelj države i nacije, upravo to izvorište iz koga treba da potekne novi hrvatski identitet.

Deklaracija o Domovinskom ratu kao prekretnica

Presudni momenat za interpretaciju Domovinskog rata dogodio se 13. oktobra 2000. godine usvajanjem Deklaracije o Domovinskom ratu od strane hrvatskog Sabora, čime je rat pustio duboko svoje korene u državu i time se institucionalizovao, a građani bivaju pozvani da poštuju nepogrešivost rata i vrednosti koje su iz njega proizašle, što je na kraju rezultiralo inauguracijom Domovinskog rata u glavnu tačku hrvatskog nacionalnog identiteta.

Da Vas podsetimo:  Mudžahedini u Bosni i Hercegovini. Deo 2. “Abu Izzat”, SDA i džihadisti

Da bi se ovakav idealizovan pogled na rat stvorio i održao, u njega su morali biti uključeni mnogi detalji koji su veoma upitni. Mnoge istorijske činjenice bile su podvrgnute revizionizmu. Reinterpretaciji je podvrgnuta Narodno oslobodilačka borba (NOB), vrši se rehabilitacija Ustaškog pokreta i njegovih simbola, a taj pokret odlikovala je duboka saradnja sa nacističkom Nemačkom. To su samo neki od primera problematičnog istorijskog revizionizma. Takođe, kreatori političkog diskursa stvorili su još jedan specifičan pogled na rat koji znatno koči unutrašnje promene u Hrvatskoj: stvorena je percepcija da je Hrvatska u ratu ona koja je pobednik rata (što jeste tačno), ali istovremeno ona je i žrtva. Time oni sprečavaju promene društva ka stvarnoj liberalizaciji i demokratizaciji, jer što bi se menjao neko ko je pobednik, a pod okriljem te pobede oni pribavljaju svoj legitimitet za odluke koje donose, pa se stoga stalno i pozivaju na rat.

Problem Deklaracije o Domovinskom ratu je taj što je „iz same Deklaracije vidljivo da se država, svojim političkim uputstvom za interpretiranje nedavne prošlosti, direktno uključila u proces koji sprečava pluralizam a time i slobodu“, kako kaže Dejan Jović, mišljenja i govora.„Domovinski rat postaje kriterijum pripadnosti narodu, on jednostavno ne dopušta nikome ko ne prihvata o Domovinskom ratu da bude Hrvat“, navodi Jović.

U Hrvatskoj očigledno postoje delovi društva koji su iznad ostalih, a jedinim pravim Hrvatima su se smatrali oni koji su to etnički, zatim „branitelji“, oni koji su katoličke veroispovesti i oni koji su članovi ili koji glasaju za HDZ. Oni za koje se znalo da su učestvovali u Domovinskom ratu i imali položaj branitelja, imali su posebne povlastice u društvu, jer su oni ti koji su obnovili Hrvatsku, a oni često pokazuju svoju nadmoć nad društvom i nad državom, jer se njihovi raznorazni ispadi maksimalno tolerišu i nikako ne kažnjavaju.

Posledica je da su glavni politički ciljevi tvoraca nove Hrvatske uz pomoć rata bili ostvareni. Rat im je omogućio međunarodno priznanje, izvršena je reintegracija teritorija (ali ne i stanovništva), a Hrvatska je postala i članica NATO i Evropske unije, a ostvarenje ovih ciljeva dobro je poslužilo kao sredstvo preoblikovanja nacionalnog identiteta.

Zašto su Srbi i danas neprijatelji?

(Foto: Srbi.hr)

Dolazimo do, za javnost u Srbiji, ključnog problema. U vremenu od rata pa do današnjih dana „Hrvatska se suočila sa brojnim političkim izazovima uobičajenim za većinu evropskih postsocijalističkih zemalja u njihovoj tranziciji ka demokratiji. S jedne strane, morala je da konsoliduje svoju državnost, a sa druge morala je da utvrdi kriterijume pripadnosti svojoj političkoj zajednici. Ovo su bili složeni procesi jer demografska realnost nije odgovarala zamislima etničko-političkih oportunista, koji su želeli veću etničku homogenost nacije unutar državnih granica”, navodi politikolog Viktor Koska. Dakle, jasna je bila ideja i namera političkih elita koje su činile vlast u Hrvatskoj, a glavna meta su svakako bili Srbi, zbog toga što su bili najbrojnija nacionalna manjina na teritoriji Hrvatske.

Oni su viđeni kao pretnja po stabilnost i etničku homogenost države, te se sa etničkim inženjeringom krenulo i pre početka ratnog sukoba, tačnije hrvatski Ustav Srbe više nije video kao deo konstitutivnog elementa Hrvatske, a Hrvatsku je definisao kao zajednicu koja je nadnacionalna i etnička i koja je sačinjena isključivo od Hrvata bez obzira gde se oni nalazili i čije državljanstvo posedovali. To je probudilo duboko nezadovoljstvo u srpskoj nacionalnoj manjini, potpomognuto od strane srpske vlasti. Nezadovoljstvo je kulminiralo radikalnim potezom napuštanja institucija hrvatske države i stvaranjem Republike Srpske Krajine (RSK), čime su Srbi sebe isključili iz države. RSK je bila zasnovana na istoj ideji koju je gajila i hrvatska država, a to je etnički homogena teritorija, pa su oni koji su se zatekli na njoj, a nisu bili Srbi (a oni koji su tu bili su Hrvati), bili proterani sa te teritorije. Srbi su ovim potezom umnogome doprineli stavu koji je i danas veoma aktuelan, a to je da su oni neprijatelji. Čin stvaranja RSK je bio ono što je hrvatska vlast dočekala oberučke, budući da je sada imala zvaničnog neprijatelja i mogla je krenuti u rat.

Da Vas podsetimo:  U BiH se više niko i ne pita – ama, ko nas zavadi?

Percepcija nametnuta Hrvatima

Stvorena je i nametnuta percepcija Hrvatima: da bi se utvrdila i oformila granica identiteta sa idejom jedinstva Hrvata sa jedne strane, dok su na drugoj, suprotnoj strani, bili neprijatelji, koje su sačinjavali pre svega Srbi, a potom i oni koji su sebe smatrali Jugoslovenima. Ova politika hrvatskih vlasti o isključenju jednog dela stanovništva (Srba, pre svega) iz novog režima državljanstva, koji su potom osnovali RSK i time ugrozile granice Hrvatske države, doprinela je da se tim događajima pritisne „okidač“ za početak ratnih sukoba na teritoriji Hrvatske.

Sa promenom etničke slike nastavljeno je i tokom rata, a i nakon njega. Vrhunac toga u vreme rata predstavljala je vojno-policijska operacija „Oluja“, koja se dogodila avgusta 1995. godine, a koja je rezultirala masovanim proterivanjem oko 200 000 Srba koji su postali izbeglice, i nestankom RSK-a, što je bio dalji veliki korak ka etničkoj homogenosti.

Manjine izvukle najdeblji kraj

Sve u svemu, najdeblji kraj u ovom ratu izvukle su manjine, jer, gde god su se one nalazile, bio je prisutan ogroman osećaj zabrinutosti za svoj opstanak. Ono što je poražavajuće jeste to da se sa etničkom homogenizacijom nastavilo vrlo intenzivno, ali drugačijim metodama i nakon završetka rata. „Strah od nestanka – i svakako osećaj neravnopravnosti, diskriminisanosti i sumnjičenja za agresiju i okupaciju, za neprijateljstvo prema Hrvatima i Hrvatskoj – danas je jedna od glavnih identitetskih osobina Srba u Hrvatskoj“, kaže Jović. Te osobine prisutne su sa razlogom. O srpskoj manjini se danas govori kao o onima koji žive na tuđ račun, troše novac od poreskih obveznika i parazitiraju na leđima države. Oni su ugnjetavani na različite načine.

Srbima se bez ikakvog obzira onemogućava i pravo na „dvojezičnost“, odnosno upotreba srpskog jezika i ćiriličnog pisma u javnosti, iako bi po zakonu morali imati to pravo, a veoma su česti i govori mržnje koji su upućeni Srbima. Antisrpska propaganda izražena je putem raznih kanala: medija (Srbi su obično izraženi u negativnom kontekstu), krojenjem istorijskih činjenica (npr. negiranje Jasenovca), zatim opstrukcijom događaja koji su važni Srbima (naročito komemoracije žrtavama NDH), a česti su i primeri nasilnog ponašanja prema njima. Sveukupno rezultira jednom velikom zabrinutošću srpske populacije u Hrvatskoj za svoj opstanak, jer je očigledno da za njih ne postoji ravnopravnost i jednaka šansa za bilo šta.

Takođe, u Hrvatskoj je postojala manjina koja se posle raspada Jugoslavije deklarisala kao Jugosloveni, a kojih je bilo 379000 na teritoriji Hrvatske, a ona im je oduzela pravo na takvo samoodređenje, jer je opcija za takvo deklarisanje kada se vrši popis stanovništva isključena. Jugosloveni su dobili konotaciju kakvu imaju i Srbi, a i jedni i drugi postali su zakleti neprijatelji Hrvatske.

Srbi nisu jedini neprijatelji?

I Srbi i Jugosloveni se percipiraju kao neprijatelji u određene svrhe. „Čak i kad u Hrvatskoj ne bi bilo ni jednog Srbina, nastavila bi sa radom politička industrija proizvodnje Srba, makar i od etničkih Hrvata, koji zapravo nisu dovoljno dobri Hrvati. Taj se proces već danas događa sa proizvodnjom Jugoslovena koji – kako kažu glavni hrvatski mitotvorci – i dalje predstavljaju najveću opasnost za opstanak Hrvatske. Ta industrija proizvodnje neprijatelja sastavni je deo preoblikovanja nacionalnog identiteta“, navodi Jović.

Stvaranje neprijatelja takođe zalazi i u okvire ideologije, gde se u konzervativnoj ideologiji strah od mogućeg gubitka tek stečenog identiteta (u slučaju Hrvatske) i ugroženosti od nestanka same države i nacije, generiše potreba za onima koji će se percipirati kao „neprijatelji“, jer će se taj strah i osećaj ugroženosti od strane „neprijatelja“ iskoristiti u svrhu da bi se nacija što čvršće povezala i homogenizovala, što je veoma uspešno i urađeno na primeru Hrvatske.

Izvori:

Jović, D. (2017). Rat i mit: Politika identiteta u suvremenoj Hrvatskoj. Zagreb: Fraktura

Koska, V. (2012). Razumevanje režima državljanstva u okviru složenih trostrutkih veza: Istraživanje slučaja Hrvatske. U: Šo, Dž. i Štiks, I. (2012). Državljani i državljanstvo posle Jugoslavije. Beograd: Clio, str. 194-215.

Proleksis enciklopedija. (2017). Domovinski rat. https://proleksis.lzmk.hr/18243/

Smit, E. D. (1998). Nacionalni identitet. Beograd: Biblioteka XX vek

Štiks, I. (2016). Državljanin, građanin, stranac, neprijatelj: Jedna povijest Jugoslavije i postjugoslavenskih država. Zagreb: Fraktura

Zakon.hr. (1990). Ustav Republike Hrvatske: Izvorišne osnove. Zagreb: Sabor Republike Hrvatske

Naslovna fotografija: Novosti.hr

https://kompasportal.rs/

POSTAVI ODGOVOR

Unesite Vaš komentar
Molimo unesite vaše ime