Dubrovnik u Banovini Hrvatskoj i NDH

0
1547

1 Srbi u Dubrovniku bili su izloženi napadima hrvatskih separatista i pre stvaranja Banovine Hrvatske. Srpski list „Dubrovnik” preneo je iz „Samouprave” od 31. jula 1937. članak pod nazivom „Nemili događaji u Dubrovniku” u kome se ističe : „Poslije proslave Mačekovog imendana i poslije jednog harangirajućeg govora … prof. Mišetića, … došlo je u noći do nemilih demonstracija i razbijanje izloga. Stradale su samo one radnje, koje nisu izvjesile plemensku zastavu i koje ne smatraju imendan g. Mačeka — „državnim praznikom”. G. Mišetić je prijetio kako će se proliti krv i spomenuo je Srbe … Sudeći po svemu izvjesna gospoda javni i tajni provokatori žele da se opet ponovi 1914 godina. Ali neka ne zaborave, da poslije 1914 dolazi 1918” (1) U pismu banu Zetske banovine iz Herceg Novog od 24 avgusta 1937.ističe se : „ … u Dubrovniku … za polupanih 14 radnja, koje ne izvjesiše zastave na rođendan gospodina Mačeka. Upravo onih dana, kad su pogane ruke u Dubrovniku digle da skrnave lik Velikog Kralјa Petra Oslobodioca … “. (2)

U listu „Dubrovnik” u članku „Nјegujmo vjersku snošlјivost” ističe se : „Neka stanovita klika lakrdijaša i larmadžija kod nas u Dubrovniku, iskorišćuje svaku priliku da iskaže svoj prkos i odvratnost protiv svake pristojnosti, reda, skladnosti i poštovanja društvenih običaja, da tim pokaže svoje zaostajanje u kulturi, svoju neuglađenu ćud, neobuzdan karakter. Otporni prema svemu što je otmeno i plemenito, jer sami oskudijevaju plemenitim osjećanjima, ti lјudi traže kako će da pokažu svoj instinkt rušenja, mizernost duha i ograničenje uma. Može se reći da nikakva svečanost, bila religiozna, politička, narodna ili ma koja druga, ne može da prođe, a da je oni ne začine provokacijama i izlijevima mržnje protiv svakoga ko se s njima ne slaže. Mi smo više puta zabilјežili poneku njihovu bravuru : onomadne o katoličkom Božiću i novoj godini, danas o pravoslavnom Božiću, a sutra će izbiti opet neko iznenađenje. … Stari je obićaj u Dubrovniku gdje ima i katoličkog i pravoslavnog svijeta, da se poštuju uzajamno svi veliki praznici, i da se, u ime toga, trgovačke radnje drže zatvorene za cijelo vrijeme praznika. Danas je trebalo da se odustane od toga lijepog … običaja, pa da se najlјepši vjerski i narodni praznik profaniše i istakne razlika između katoličkog i pravoslavnog elementa i pomuti bratska sloga i poštovanje koje među nama vlada. Zato su dva tri kolovođe te mafije htjeli da utječu i na same vlasti, pa su obigravali okolo katoličkih trgovaca u glavnoj ulici Kralјa Petra Velikog i ulici Kralјice Marije, nagovarajući ih da otvore svoje radnje kao i u obične dane, i za to drsko svoje preduzeće, oni su bili tako smioni, da su uzalud tražili podrške i u crkvi, gdje se čuje samo riječ molitve, bratske lјubavi, … a ne mržnje i neprijatelјstva. Jer samo sa takvim osjećanjima može da bude snošlјiv ovaj naš zajednički život koji nam je usud dosudio i koga se ne možemo ni za čiju lјubav riješiti, jer niko ne može da živi izvan svoje kože. Međutim sa zadovolјstvom ističemo da je mafija … propala, jer su trgovačke radnje bile zatvorene, kako smo i iščekivali. … Samo bilo bi vrijeme da napuste ovakve i slične pokušaje i želјe da osvježavaju svoje stare, predratne navike, … pa ako im se doslije sve kroz prste gledalo i puštalo da bune narod svojim … iluzijama, to treba da prestane.” (3)

Sporazumom Cvetković-Maček 26.8.1939. Dubrovnik je odvojen od Zetske banovine i dodelјen novostvorenoj Banovini Hrvatskoj. HSS je u Banovini Hrvatskoj odmah počeo sa progonima svih onih koje su smatrali protivnicima nezavisne Hrvatske. Srpski list „Dubrovnik” nastavio je borbu protiv hrvatske hajke na sve srpsko i jugoslovensko. Urednik lista Kristo Dominković bio je član sokola i borac protiv Austrije i njenih vernih slugu klerikalaca. U listu „Dubrovniku“ se isticalo : „objavlјuje takove napise, koji indirektno podstiču neodgovorne elemente da protuzakonito posižu za sokol. imovinom, pa time sami seju nered i nezakonitost,”. U sokolskom domu u Župi dubrovačkoj u kome su stanovali privremeno pozvani u vojsku po pisanju lista „Dubrovnik“: „neki zlikovci namjestiše jednu topovsku čauru napunjenu ekrazitom, zalivenu cementom i proviđenju sa upalјačem, fitilјom. Srećom da su vojnici, koji su tu u Sokolskom domu, otkrili taj atentat i osujetili ga, ali do sada, koliko znamo, nijesu pronađeni zlikovci.“ (4) Koliki je bio uticaj katoličkog sveštenstva povezanog sa hrvatskim separatistima može se videti iz sledećeg slučaja. U časopisu „Bratstvo“ glasniku Sokolske župe Osijek, od 15. novembra 1939. izašao je članak „Svećenik terorista“ u kome se ističe da je u izlogu jedne dubrovačke knjižare bila izložena karta Kralјevine Jugoslavije sa pregledom veroispovesti, prema zvaničnoj statistici iz 1931. Jedan sveštenik, koji nije bio iz Dubrovnika, zatražio je od nameštenika knjižare da se karta iz izloga ukloni, jer će u protivnom izlog biti razbijen. Časopis je konstatovao da je karta uklonjena a svećenik je ostao čitav. (5)

U listu „Dubrovnik” istaknuto je : „Najnoviji razvoj prilika … metnuo je Dubrovnik u veoma neprirodan geografski položaj, koji ga je doveo u vezu sa onim krajevima, sa kojima nikada nije imao, ama baš ništa, zajedničkog. Došavši u takav položaj, on je sada izložen nemilim, bezrazložnim a često do nevjerovatnosti teškim udarcima koji bez milosti pogađaju, bez razlike imena, sve rodolјubne elemente u njemu. U tako teškim prilikama moramo da vodimo borbu i da uzimlјemo u zaštitu nacionalni elemenat u Dubrovniku, kojemu se suprostavlјa povampireni duh iz 1914 godine.” (6)

2Jedan građanin obratio se pismom redakciji lista „Dubrovnik” povodom sporazuma. U pismu je istikao : „ … Ko misli da je sporazumom između Srba i Hrvata Banovina Hrvatska stvorena zato da se progone Srbi iz nje ili obratno, da se iz srpskih krajeva prebacuju Hrvati u Banovinu Hrvatsku, … A ovako se naopako, nažalost, shvatilo stvaranje Banovine Hrvatske u izvjesnim krugovima u našem Gradu i srezu dubrovačkom. … na odborskim sastancima smišlјeno i proračunato donose odluke o proskribovanju jednog ili drugog građanina, ni kriva ni dužna, … bijedne radnike, koji su časno i pošteno kod Općine dubrovačke, ne čujući se ni živima, radili po 15-20 pa čak i 30 godina, svili ovdje i svoje gnijezdo, imaju brojne familije, tjeraju s rada samo zato što su pripadnici pravoslavne ili muslimanske vjeroispovesti … da se maknu iz Dubrovnika svi prosvjetni radnici koji su savjesno, časno i pošteno u duhu postojećih zakonskih propisa … radili i omladinu, uzdanicu naroda, vaspitavali ispravno u duhu državnog i narodnog jedinstva i vjerske trpelјivosti … Oni mogu imati u duši kakva hoće, pa ako hoćete i lјevičarska uvjerenja, ali ima granica do kojih oni mogu ispolјavati svoja uvjerenja, … da se djeca osnovne škole ne šalјu u školu samo zato, jer je učitelјica Jugoslavenka ? … vodi akcija da se otpuste iz službe ili premjeste činovnici uopće, … Imaju li, najzad, prava da govore i osuđuju druge oni, koji su crkvu pretvarali u političku pozornicu, s koje su vrijeđali osjećaje svojih vjernika, zbog čega je dolazilo do tužaba po sudu. Ja bih mogao još mnogo sličnih činjenica da navedem, ali, mislim, da su i ovo nekoliko njih dovolјne da prikažu pravo stanje stvari u našem Gradu i dubrovačkom srezu !”.

Prilikom obeležavanja godišnjice oslobođenja Dubrovnika 13. novembra 1939. Odbor dubrovačkih nacionalnih i kulturnih udruženja uputio je proglas : „Dubrovčani, Zaslugom „odgovornih” i „neodgovornih” već više od dva decenija stavlјa se u iskušenje vaša vjera u najveće i neprikosnovene svetinje Otačbine, tradicije i idejne vrednosti na kojima su vaši očevi izgradili slovinski kult – ogledalo duše starog kulturnog i slobodnog Dubrovnika. Ali kao što ni silna ćesarska vlast u prišlosti, ni crne pobožne želјe koje su joj neograničeno služile, nijesu uspjevale da u vama ubiju Vjeru i dostojanstvo slobodnih građana – tako ni savremene nevolјe neće uspjeti da vas „asimiliraju” po želјama, koje su vam uvjek bile tuđe. Vi ste kroz dugu predratnu i poratnu historiju više puta jasno pokazali, da znate ostati gospodari svoje volјe; … i zadržati dostojanstven stav prema svakomu i prema svakoj suvišnoj povici i pretnji. Dajući svakome svoje … vi ste dvadeset godina redom, na 13 novembra, javno manifestovali priznanje i zahvalnost Belim Orlovima, sinovima male predkumanovske Srbije, za sve što su dali za naš stari slovinski ideal, ostavlјajući kosti po krvavim klisurama čitavog Balkana. “Dubrovčani, Pretstavnici svih dubrovačkih kulturnih i nacionalnih ustanova, koji vam upućuju ovu poruku, pozivlјu vas, da i ove godine ponovite manifestaciju poštenja i dostojanstva. U granicama onoga što vam je danas dopušteno, odužite se borcima u koje smo vjerovali i u koje danas vjerujemo, jer su bili veliki u pregaranju i umiranju za slobodu i jedinstvo našega naroda. Nije važno hoće li ta naša manifestacija proći kroz gradske ulice. Dovolјno je da prođe kroz naše duše i da niko više ne bude u sumnji da smo uz sva iskušenja i poniženja ostali vjerni idealima najjačih i najsvetlijih imena u historiji starog i slobodnog Slovinskog Dubrovnika. ..”.(7)

Da Vas podsetimo:  Članovi Vučićeve sekte nameću gej opredeljenja deci

Na podsticaj iz Hercegovine i pomoći pristalica Narodne odbrane, članstva Sokola i Jadranske straže, a pod rukovodstvom Mirka Stankovića, održan je 16. decembra 1939. „javni dogovor” u cilјu „okuplјanja srpstva kao naroda” i podsticanja „nacionalne akcije” u cilјu „beskompromisnog održavanja svih ustanova koje su bitne za čuvanje i održavanje narodnog jedinstva”. (8)
Dva otpuštena radnika koji su pokušali da se vrate na posao izjavili su novinaru „Dubrovnika” : „Mi smo takođe bili vraćeni, ali su nas šefovi u radionici odmah formalno izbacili i saopćili Gradskom Poglavarstvu da je tako -„zaklјučila organizacija”.“ Članovi „Građanske Zaštite” , među kojima je bilo članova Hrvatskog radničkog saveza uz asistenciju policije vršili su racije po Dubrovniku. Radnici koji nisu bili članovi Hrvatskog radničkog saveza bili su dovedeni noću u policiju uz veliko osiguranje zaštite i policije. List je komentarisao da su racije : „dokaz kako se od strane nekih individua nastoji uvesti najgori teror, koji bi pogađao najsiromašnije radničke slojeve i to one koji tim individuima nijesu poćudni”(9).

Klerikalno-mačekovski list ,,Narodna Svijest” doneo je vest da su odlukom bana Šubašića stavlјeni na raspoloženje ministru prosvete iz učitelјske škole Novak Bukvić i Marko Bošković, iz realne gimnazije Nada Vujić, Viktorija Krenajs, Olga Bijelić i dr. Mato Nikolić. List ,,Dubrovnik” primetio je povodom odluke bana : „Sva četiri nastavnika su Srbi. (10)

3Na članak iz „Narodne Svijesti” o masoneriji „Hrvati i masonerija” odgovorili su sarajevska „Jugoslovenska Pošta” i „Dubrovnik”. Reagovanje lista „Narodna Svijest” bolјe od svega ilustruje prilike u Banovini Hrvatskoj. U listu „Narodna Svijest” istakli su : „ te stari ishlaplјeli i sklerozni „Dubrovnik” (još je živ ?), organ poslјednih Mohikanaca, „stare garde” i t. zv. „Srba-katolika”. Sami fakat, da su se javila ta dvojica najbolјe potvrđuje, da smo imali pravo. Ne daj Bože, da nas „Dubrovnik” i „Jug. Pošta” pohvale ili se s nama slože, jer bi to značilo da smo učinili nešto što je protiv opstanka i života hrvatskoga naroda. Oni sada nijesu u mogućnosti, da uzmu u obranu srpsko-jugoslavenske masone, svoje poslodavce i prijatelјe, pa nemoćno gmižu poput prignjećeg crva i pokazuju trzajem zadnje ( i još kratkotrajne) znakove života”. List „Narodna Svijest” u istom broju prenosi i komentar povodom svog članka iz dnevnika „Hrvatska straža” : „Ovom glasilu šačice velikosrpskih generala bez vojske oko „Dubrovnika”.” (11) I u narednom 33 broju „Narodna Svijest” nastavila je polemiku : „Sklerozni „Dubrovnik” … Za nas je sada najvažnije, da možemo nedvobeno – i na temelјu vlastitog njihovog priznanja – utvrditi, da “Dubrovnik” brani masoneriju, njen rad u ovom državnom sklopu, te da na toj obrani masonerije i danas doslјedno i uporno ustraje.” Pisac članka pod šifrom F. oborio se i na Antuna Fabrisa povodom izlaska „Izabranih članaka Antuna Fabrisa” koje je sakupio dr. Henrik Barić. Istakao je: „Dubrovnik” se toliko ponosi s tim Antunom Fabrisom i sada (g. 1940) izdaje u Beogradu u posebnoj knjizi njegove protuhrvatske i protukatoličke članke. Vajda radi protuhrvatskog i protukatoličkog stajališta ovoga renegata i vjerskog indiferentiste smatra, da je on ,,prigušio atavizam”, da se aklimatizirao i postao skladan”. (12)

Zagrebački list „Obzor” preneo je vest „Dubrovnika” da je iz Dubrovnika iselilo preko 1.000 „našeg pravoslavnog elementa”. List „Dubrovnik” istakao je : „ali „Obzor” nije upotpunio tu našu tvrdnju, nije naveo uzrok zašto su se ti lјudi iselili, pa ako naša tvrdnja ne odgovara istini, da nas prekori, a ako je tačna, da osudi one koji su vinovnici ovoga nesnosnog stanja u Dubrovniku.“(13)

Uprkos progonima Savjet dubrovačkih kulturnih i nacionalnih ustanova (Dubrovačka Građanska muzika, Dubrovačko Radničko društvo, D.S.P.D.„Sloga”, Matica Srpska, Narodna Odbrana, O.N.O. „Nova Jugoslavija”, Pododbor društva Knjeginja Zorka i Sokolsko Društvo) proslavio je godišnjicu oslobođenja svog grada 13 novembar 1940. List „Dubrovnik” je konstatovao da dok su srpska i jugoslovenska društva istakla državne zastave „kao prestavnici istinskog i pravog Dubrovnika – Općina i hrvatska udruženja tog dana davali su izgled potpuno jednak svim XIII novembra u bivšoj Austriji.” (14)

Nautičar Šarić je u roku od 4 dana izbačen iz škole samo zato jer je pokušao da spreči javno uništavanje komemorativnog plakata izdanog prigodom godišnjice smrti kralјa Aleksandra. (15) Sekretar Sokolskog društva Dubrovnik Katja Perišić premeštena je u Stolac. List „Dubrovnik“ komentarisao je da su neprijatelјi uzimali na nišan najbolјe i najaktivnije nacionalne radnike. (16)

Reprezentativne prostorije Sokolskog društva u Dubrovniku nalazile su se u Sponzi. U Sponzi su sokoli organizovali svoje proslave, predavanja i manifestacije. Dubrovačka opština otkazala je Sokolskom društvu u Dubrovniku, za prostorije koje su bile vlasništvo opštine. O otkazu je pisao list „Dubrovnik”. List „Sokolski glasnik” preneo je 2 avgusta 1940. sažeto prikaz teksta o otkazu prostorija Sokolskom društvu u Dubrovniku iz lista „Dubrovnik” pod nazivom „Hrvatski i srpski sokoli u Dubrovniku”.(17)

Sokoli su tvrdili da opština po ugovoru nije mogla da otkaže sokolskom društvu i da se radi o aktu političke šikane. Sud je dao za pravo opštini, a Okružni sud je tu presudu potvrdio. Dubrovački sokoli su se žalili na Sto sedmorice u Zagrebu, koji je odbacio ranije presude, i odlučio da opština nema prava tražiti od sokola da napusti prostorije. Odluka Stola sedmorice izazvala je veliko zadovolјstvo ne samo u redovima sokola u Dubrovniku, nego i kod svih trezvenih Hrvata i Srba, koji su smatrali da se autonomne i ostale vlasti, ne smeju povoditi za uličnim bukačima, “već da se imaju držati reda i zakona, i tražiti elemente koji spajaju sve građane, bez razlike, u današnjim vremenima”. Zagrebačka štampa beležila je odluku Stola sedmorice bez komentara. Ljublјansko “Jutro” pisalo je da je ta odluka “izazvala vrlo prijatan utisak, jer nije bila nikakva tajna, da je otkazivanje prostorija, sa strane dubrovačke opštine, predstavlјalo partizanski akt, bez ikakve potrebe”. “Jugoslovenska pošta” iz Sarajeva istakla je “… da se sud znao izdići visoko iznad partijskog diktata, i nju su pozdravili svi dobromisleći dubrovački građani”. Početkom 1941. održano je novo ročište po tužbi dubrovačke opštine. Opština je tvrdila da da su joj prostorije potrebne za njene urede, i za to da ih popravi. Pretres je bio odgođen za 9 april 1941, da bi bio pročitan elaborat tehničkog odseka opštine o tim prostorijama. (18)

Da Vas podsetimo:  Krvava litija na Svetu Trojicu

Skromna proslava Dana Ujedinjenja u Dubrovniku 1. decembra 1940, ograničena je na svečanost priređenu u Sokolani. U prostorijama sokola na prvom spratu Sponze održavane su priredbe i predavanja. List „Dubrovnik“ pisao je o proslavi: „Društvima koja bi se usudila da ne poslušaju …..g. šef policije zapretio je upotrebom sile i hapšenjem članova uprave. … Pred vratima svih zgrada u kojima se nalaze nacijonalna društva stajalo je na dan Ujedinjenja po dva i tri policajca u uniformi ili bez nje. … Posebnu pažnju privlačila je silueta jednog bivšeg c. k. policijskog agenta koji je pod svodovima Sponze brojio i kontrolisao učesnike na svečanoj sjednici Sokolskog društva, taman onako i sa onog mjesta, sa kojega nas je kontrolisao 1912. godine, … Dvadeset koračaja od biv. c. k. agenta u službi današnje policije – vidjeli smo tri mlada čovjeka; … Na licu i u očima mogao si im jasno pročitati, da vrše onaj isti posao, kojega je toga časa vršio biv. c. k. policijski agent, te sa različitom dužnosti, da o onome što su vidjeli referišu nekomu drugomu, koji vodi računa o onima koje strah i persekucije još nijesu izvukle iz Sokolane i kruga nacionalnog Dubrovnika.”(19)

Po podacima iz knjige „Dubrovnik u narodnooslobodilačkoj borbi i socijalističkoj revoluciji 1941-1945“, na području dubrovačke opštine posle uspostave Banovine Hrvatske obustavile su delatnost „Srpsko humano društvo „Knjeginja Zorka“ i Srpska narodna ženska zadruga. (20)

Po izbijanju Aprilskog rata 1941. godine, Selјačka zaštita s ustašama razoružavala je dijelove Jugoslavenske vojske, prikuplјala vojnu opremu i čuvala red i tako odigrala određenu ulogu u uspostavlјanju vlasti i organiziranju vojnih snaga NDH na dubrovačkom tlu.(21) Dubrovnik je bombardovan 6. aprila 1941. Grad je branila protivavionska baterija na Montovjerni. Veliki broj dobrovolјaca prijavlјivao se ali ih vojska nije primila. Posle rasula vojske franjevac otac Toma Tomašić sa grupom domagojaca razoružavao je na gradskim vratima od Pila vojnike koji su išli svojim kućama. Oružje je prenosio u ustaške centre. Prve nemačke motorcikliste 17. aprila 1941. dočekao je HSS–ovski predsednik opštine, advokat Dr. Josip Balјkas i izjavio im da je doživio najsrećniji dan u životu. Narodna zaštita HSS i redarstvena stanica u Dubrovniku stavile su se na raspolaganje NDH. Zaštitari, naoružani i u civilnim odelima, učestvovali su u sprovođenju ustaškog terora. U Dubrovniku su bivši austrijski oficiri obnovili domobranstvo. (22)

U sve srpske i jevrejske ustanove i radnje u Dubrovniku postavlјeni su ustaški komesari, sa najvećim ovlašćenjima. Ustaše su konfiskovale „Vilu Banac“ Bože Banca. U stan Jaše Miloslavića, dopisnika lista „Vreme“, u ulici „Između palača“ broj 4 upale su ustaše 5.maja 1941. i posle zverskog mučenja, strelјale ga. Karabinjeri su uhapsili 8 viđenih nacionalista (sa spiska od 22 lica). Čuvali su ih Italijani u hotelu Belvedere, na Pločama, a ispitivali su ih gestapovci. Docnije su ih Italijani prebacili u Split, držali ih neko vreme u zatvoru, a zatim u konfinaciji, uz policijsku kontrolu. Posle preuzimanja civilne vlasti ustaše su terorisale dubrovčane juna, jula i avgusta 1941. . Organizator terora bio je ustaški logornik profesor Mladen Kaštelan, viđeni član Domagoja. U okolini Sarajeva ubijen je 16.juna 1941. Branko Hope, član Sokolskog društva Dubrovnik. Kulminacija ustaškog terora u Dubrovniku bila je krajem jula i početkom avgusta. U hotelu Central i u manastiru Sv. Marije ustaše su uredile nove prostorije za uhapšene (23).

U Dubrovniku ustaše od 17 aprila hapse Srbe pojedinačno, a tokom juna, jula i avgusta masovno. Uhapšeni Srbi sprovedeni su 26 juna u Sarajevo, odakle ih nakon 12 dana, zajedno sa Srbima iz Sarajeva transportuju u logor Danica. Posle osam dana upućeni su u logor Jadovno. U Dubrovniku veći broj Srba pohapšen je od 27 jula do 5 avgusta. U noći 3 avgusta uhapšeni su Milka, Milan, Gojko, Bosilјka i Petar Ivanković, Zagorka Tošović, porodica Sparavalo, porodica Čorlija. Uhapšeni su zatvoreni u garažu kuće Banac na Pločama. Oko 4 sata izjutra odvezli su ih autobusom u Mostar. Zajedno sa drugim uhapšenim Srbima, želјeznicom u stočnim vagonima, preko Broda i Zagreba, upućeni su u Gospić, odnosno logor Jadovno. U „Izjavi Milke Tošović o hapšenju Srba u Dubrovniku tokom jula i avgusta 1941 godine i o svom zatočeništvu u ustaškim logorima” datoj komesarijatu za izbeglice u Beogradu od 25. februara 1942. navodi se : „ 28.juna 1941. g ušla je u Dubrovnik hrvatska vojska i preuzela vlast, a kratko vreme posle toga ustaše su počele progoniti Srbe kako pravoslavne tako i rimokatolike. Početkom meseca jula 1941. uhapšeni su po ustašama: Mitrović Boško, srpsko-pravoslavni prota, Kandić Mirko, pomorski kapetan, Hercegović Miho, knjižar, dr. Buconjić, advokat i dr. Vencilović Milan, lekar. Prva dvojica su pravoslavne vere a potonja trojica rimokatoličke. … 1.avgusta 1941. uhapšeni su po ustašama : Tošović Jovo, knjižar, ja, njegova žena i naši sinovi Dušan i Bogdan, Korčulanin, privatni činovnik, njegova žena i kćerka, jedan pomorski kapetan iz Cavtata, kojemu ne znam ime, te još nekoliko Srba selјaka rimokatoličke vere iz okolice Dubrovnika, kojima ne znam ime. Svi mi uhapšeni 1.avgusta strpani smo u jedan kamion sa vezanim rukama na leđima i sprovedeni u Mostar. … a potom smo svi otpremlјeni u Gospić.“ Milka Tošović videla je kako isprebijane lјude iskrcavaju iz kamiona. Bačeni su u jamu Badanj. Među njima su bili i njen muž Jovo i sinovi Dušan i Bogdan. U jami kod sela Trsteno 4.10.1941. nađeni su leševi 13 osoba (24).

2016-03-31_053200Među prvim žrtvama ustaškog terora bili su činovnici Trgovačko-industrijalne banke u Dubrovniku (bivša Srpska banka). Ustaše su uhapsile sve članove upravnog odbora i činovnike do kojih su mogli da dođu. Od direktora do čistača. Uhapšeni su Jovo Bravačić, Stijepo Murati, Nikša Račeta, Dušan Traživuk, Draginja Vukšić, Milјenko Lazarević i Spaso Romović. Svi su vezani povedeni 7. jula u Zagreb. Savu Milјanovića, člana upravnog odbora banke, ustaše su iz voza bacile u Neretvu, u kojoj se udavio. Uhapšeni su sem Stijepa Murati i Nikše Račete, bili preklani 5.avgusta u Maksimiru. Ustaše su 4. avgusta pohapsili 46 Srba, Jevreja i drugih njima nepoćudnih osoba, u namjeri da ih upute u logore. Italijani su to sprečili, a 7.septembra preuzeli su svu vlast u Dubrovniku. Po nalogu Italijana izvjestan broj dubrovačkih ustaša kolјača napustio je Dubrovnik (25). Iz Izveštaja Obaveštajnog odelјenja Druge armije od 4.juna 1941. : „U Dubrovniku su Srbi i Crnogorci opomenuti da se u roku od tri dana vrate u mesta odakle su rodom . Intervencijom naših vojnih vlasti ublažena je ova nepromišlјena mera” (26).

Nakon ustaških pokolјa veliki broj Srba izbegao je u Boku Kotorsku iz Hercegovine i Konavala. Italijani su veliki broj izbeglica prebacili vojnim kamionima u Boku gde su našli utočište. U Dubrovniku su dolaskom na vlast ustaša počeli progoni Srba i Jevreja. Srbi katolici su u znak solidarnosti napuštali grad sa njima. Marin Kobasica napustio je Dubrovnik u znak protesta zbog terora ustaške vlasti. (27) Savez sokola zabranjen je, a članovi izloženi progonu. Starešina sokolske čete u Orašcu Karlo Rakidžija preživeo je ustaški teror. Pred Komisijom za utvrđivanje ratnih zločina dao je 1.12.1944. izjavu : ,,Kad sam bio od ustaša strpan u zatvor u junu 1941. godine doživeo sam mnogo užasa, jer je u zatvoru nestajalo mnogih drugova. Najužasnija je bila noć od 30. juna na 1. jula kada su izveli 14 žrtava koje su strijelјali na Rudinama iznad Stona. Sve ovo su pravili ustaše iz Orašca. Tužbu protiv mene potpisao je župnik iz Trstena don Niko Darešić, ustaški povjerenik.” (28)

Da Vas podsetimo:  Pomen-tabla general-majoru Mladenu Bratiću uprkos EU-NATO-hrvatskoj mitomaniji

Ustaški progoni nisu slomili Srbe katolike. Po izjavi Nikole Milovančeva, pomorski kapetan Niko Baule bio je prvi organizator ilegalnog Ravnogorskog pokreta u Dubrovniku. Uhapšen je u ustaškoj provali marta-aprila 1944. u Dubrovniku i završio je u logoru Jasenovac.

Preko 70 katoličkih porodica iz Dubrovnika i okoline došlo je do manastira u Trebinjskoj šumi 1941. i primilo pravoslavnu veru. U Dubrovniku je delovao „Pokrajinski nacionalni komitet za Hercegovinu, Boku i Dubrovnik”, a Srbi katolici upisivali su se u Dubrovačku brigadu Jugoslovenske vojske u Otadžbini, pod komandom rezervnog kapetana dr.Nina Svilokosa. Načelnik štaba brigade bio je Nino Burić. U Dubrovačkoj brigadi bili su : Ivan (Nino) Svilokos, Velјko Burić, Vojo Čejović, Đuro Zmajić, Stevan Kakaridži, braća Mitrovići, braća Ciganovići, Kulišići, Milišići, Vragolovi i drugi. Brigada je u svojim redovima imala preko osamdeset studenata. Ugledni franjevački propovjednik otac Marijan Blažić otvoreno je veličao četnike sa propovijedaonice Male braće, pred dupke punom crkvom vjernika. Deo građana prišao je partizanima (starešina Sokola na Korčuli dr. Jure Arnerić, sudija Jozo Lujak, …) (29) Septembra 1944. Vojislav Lukačević je sa četničkim snagama opkolio Nemce u Trebinju. Planirano je da četnici napadnu Nemce na prostoru Trebinje, Dubrovnik, Boka, kako bi se omogućilo iskrcavanje Engleza. Četnici su opkolili Nemce u Trebinju, presekavši vezu između Trebinja i Dubrovnika. Iz Dubrovnika ustaška Crna legija i Nemci su pokušavali da probiju blokadu. Ustaše koje su nadirale od Radovan ždrijela naterane su na povlačenje. Saznavši da četnici napadaju Trebinje, komunisti su krenuli na Bileću. Zbog napada partizana na Bileću četnici su morali da se povuku. Četnicima su se pri povlačenju pridružili dubrovački četnici Ivana Svilokosa.(30) Kakva je bila ustaška vlast u Dubrovniku najbolјe može da pokaže slučaj Nedjelјka Matkovića. Uhapšen je u raciji u Dubrovniku i sproveden u ustaški logor na Bosanki. U logoru je bio dželat katolički sveštenik koji je napravio sebi kaiš od jezika svojih žrtava i nosio ga. Nedjelјko je u logoru proveo nekoloki dana pletući žicu. U logor je dovedena trudna žena, a zatvorenici postrojeni. Ustaša je pred zatvorenicima odsekao obe sise ženi, a zatim je podigao i počeo sa njom plesati. Nedjelјko nije mogao to da gleda i skočio je na ustašu i počeo lancima da ga davi. Zločinac je dva dana bio u komi, a kad se probudio samo je rekao da ostave Nedjelјka njemu. Kad se oporavio mučio je Nedjelјka. Posle mučenja Nedjelјko je ubijen 2. aprila 1944. (31)

I pre stvaranja Banovine Hrvatske Srbi u Dubrovniku bili su izloženi napadima hrvatskih separatista. Sporazumom Cvetković-Maček 26.8.1939. Dubrovnik je odvojen od Zetske banovine i dodelјen novostvorenoj Banovini Hrvatskoj. HSS je u Banovini Hrvatskoj odmah počeo sa progonima svih onih koje su smatrali protivnicima nezavisne Hrvatske. Nastojali su da sokolima oduzmu njihove domove i da onemoguće njihov rad. List „Dubrovnik” nastavio je da brani Srbe i Jugoslovene pred hajkom HSS. Branio je i masone. Reagovanje lista „Narodna Svijest” na odbranu masona od strane „Dubrovnika” bolјe od svega ilustruje prilike u Banovini Hrvatskoj. Za Banovine Hrvatske list „Dubrovnik” štampan je u Bokeškoj štampariji u Kotoru, pa je na zaglavlјu lista nosio Kotor-Dubrovnik. Nacionalna društva u Dubrovniku zbila su redove, pomagala jedna drugom i osnovala Savjet dubrovačkih kulturnih i nacionalnih ustanova. Savjet je nastavio da organizuje proslave uprkos smetnjama i zabranama vlasti HSS u Banovini Hrvatskoj. Sve što se dešavalo u Banovini Hrvatskoj bilo je uvod u ono što se dešavalo u NDH. Ustaški progoni nisu slomili Srbe katolike. U Dubrovniku je delovao „Pokrajinski nacionalni komitet za Hercegovinu, Boku i Dubrovnik”, a Srbi katolici upisivali su se u Dubrovačku brigadu Jugoslovenske vojske u Otadžbini. Četnici su pokušali 1944. da izbiju na more i omuguće Englezima da se iskrcaju. U tome nisu uspeli.

Saša Nedelјković, član Naučnog društva za zdravstvenu istoriju Srbije

______________________

Napomene:

1. „Odjeci s Place dubrovačke”, „Dubrovnik“, Dubrovnik, 7 Avgust 1937, br. 28, str. 2;
2. Rašo Nebojša, „Ratna zbivanja u Herceg-Novom (1941-1949)”, Herceg-Novi, 2004, str. 11;
3. „Nјegujmo vjersku snošlјivost”, „Dubrovnik“, Dubrovnik, 14 januara 1939, br. 2, str. 4;
4. „Hajka na sokolske domove“, „Dubrovnik“, Dubrovnik, 4. novembra 1939, br. 44, str. 3;
5. „Svećenik terorista“, „Bratstvo“, Sokolska župa Osijek, 15 novembra 1939, br. 11, str. 221;
6. „Našim poštovanim pretplatnicima i prijatelјima”, ,,Dubrovnik”, Dubrovnik, 30 decembra 1939, br. 52, str. 4;
7. Jedan dobronameran građanin, „Svima na uvaženje”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 14 oktobra 1939, br.41, str.2,3; „Proglas na Dubrovčane”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 25 novembra 1939, br.47, str. 4;
8. „Dubrovnik u narodnooslobodilačkoj borbi i socijalističkoj revoluciji 1941-1945”, str. 1051;
9. Civis Ragusinus, „Todore, Todore …”, „Dubrovnik”, Dubrovnik 3 februara 1940, br. 5, str.2-3; „Dubrovnik u novoj banovini”, ,,Dubrovnik”, Dubrovnik, 20. aprila 1940, br. 16, str. 4;
10. „Gradske vijesti”, „Narodna Svijest”, Dubrovnik, 24 Srpnja 1940, br. 30, str.3; „Stavlјeni na raspoloženje”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 17. avgusta 1940, br. 31;
11. „Odjek našeg članka o masoneriji”: F. ,,Jugosl. Pošta” i ,,Dubrovnik”, brane masoneriju”, ,,Zagrebačka štampa o našem članku”, ,,Narodna Svijest”, Dubrovnik, 7 Kolovoza 1940, br. 32, str. 1;
12. F. „Istina o ,,Dubrovniku”, „Narodna Svijest”, Dubrovnik, 14 Kolovoza 1940, br. 33, str. 1; “IZABRANI ČLANCI Antuna Fabrisa“,Sakupio i predgovor napisao dr H. Barić, 1940, Izdanje „Dubrovnik“, Beograd;
13. „Jedno objašnjenje”, „Dubrovnik”, 12 oktobra 1940, br.40, Bokeška štamparija, Kotor-Dubrovnik, str. 3;
14. „Kroz grad i predgrađe”, „Dubrovnik”, Kotor-Dubrovnik, 16.novembra 1940, br.45, str.3 – 4;
15. „Primjeri vrijedni upoređenja“, „Dubrovnik“, Kotor–Dubrovnik, 9 januara 1940, br. 1, str. 3;
16. Civis Ragusinus, „Todore, Todore … “, „Dubrovnik“, Dubrovnik, 3 februara 1940, br. 5, str. 2;
17. „Hrvatski i srpski sokoli u Dubrovniku”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 2 avgust 1940, br. 31, str. 2;
18. „Sokolskom društvu Dubrovnik priznato je njegovo pravo!”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 13 decembar 1940, br. 50, str. 2; „Dubrovačka opština i sokolsko društvo”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 28 mart 1941, br. 13, str 7;
19. „Mozaik današnjice”, „Dubrovnik”, Kotor-Dubrovnik, 14 decembra 1940, br. 49, str. 3-4;
20. Dušan Plenča, „Odnos građanskih političkih struktura Dubrovnika prema borbi za nacionalno oslobođenje i socijalni preobražaj (1941-1945)” „Dubrovnik u narodnooslobodilačkoj borbi i socijalističkoj revoluciji 1941-1945“, Split 1985, str. 1050;
21. Neva Žurić-Skoti, Talijanski okupacioni sistem na dubrovačkom tlu”, „Dubrovnik u narodnooslobodilačkoj borbi i socijalističkoj revoluciji 1941-1945“, Split 1985, str. 1021;
22. Mato Jakšić, „Dubrovnik 1941“, Beograd 1966, str. 7–12, 19, 20, 37, 42, 50, 133;
23. Mato Jakšić, „Dubrovnik 1941”, str.37-40, 60, 66, 75, 76, 98; Mile Nedelјković, „Hronika udruženja novinara Srbije 1941-2006“, str.52, Beograd, 2009
24. Dr. Đuro Zatezalo, „Jadovno : kompleks ustaških logora 1941 knj. I”,str. 296-298; „Jadovno zbornik dokumenata knjiga II”, str. 735, 814, Beograd 2007;
25. Mato Jakšić, Isto, str.80,97,98;
26. Kosta Nikolić, „Italijanska vojska i četnici u Drugom svetskom ratu 1941-1943”, Beograd 2009, str.48;
27. Rašo Nebojša, „Ratna zbivanja u Herceg-Novom (1941-1949)”, Herceg-Novi, 2004, str. 23, 24;
28. Milorad M. Lazić, „Krstaški rat NezavisneDržave Hrvatske”, drugo dopunjeno izdanje, Beograd, 2011, str. 31;
29. Fikreta Jelić-Butić, „Četnici u Hrvatskoj 1941-1945”, str.169, 236, 237, Zagreb, 1986; Miloslav Samardžić, Isto, str. 102 ; Bogdan Radojičić, „Ustanak u nevesinjskom srezu”, Spomenica Organizacije srpskih četnika „Ravna Gora”, str. 129,1.036, 1.037, Kragujevac, 2008; Mato Jakšić, Isto, str.24,146;
30. Rašo Nebojša, „Ratna zbivanja u Herceg-Novom (1941-1949)”, Herceg-Novi, 2004, str. 156, 157, 158;
31. Rašo Nebojša, „Ratna zbivanja u Herceg-Novom (1941-1949)”, Herceg-Novi, 2004, str. 147;

POSTAVI ODGOVOR

Unesite Vaš komentar
Molimo unesite vaše ime