Godine 1931. arbanaške vlasti obnavljaju čitav raniji postupak, ali u drastičnijoj formi: dovođenje popa ortodoksa i internacija srpsko-pravoslavnog sveštenika i uglednih Vračana, postavljanje u školi dva arbanaška učitelja i progon dotadašnjih učitelja, bračnog para Lazara i Vidosave – Vide Brajović,koje protjeruju iz Vrake za Crnu Goru.- Lazar Brajović nije odmah napustio Albaniju ,za razliku od njegove supruge. Sklonio se u Ferezi kod svojih rođaka Brajovića.
- Saznavši To Dukađinski knez Đovani Doši, ga je tražio po Vraci. Lazara preko Skadarskog jezera prevoze čunom – trabakunjom Ljubo Brajović i Ćazim Kapisazović u Zetu, kako bi se izbjeglo veće zlo.
AUTOR: Dejan Bešović
Ahmed-beg Zogolji je prilikom svrgavanja sa vlasti izbjegao u Jugoslaviju, odakle je preko svog zeta Cano-bega Crnoglavića (Krueziju) organizovao pogranične arbanaške odrede, koje je Jugoslovenska vlada na čelu sa Nikolom Pašićem ( Kolj Paša) snabdijevala oružjem i municijom. Ti odredi upadaju u Arbaniju gdje savladavaju oružane formacije katoličkih barjaka, svrgavaju Fan Nolijevu vladu i ponovo uspostavljaju Zoguov režim (1924). Zogolji se drastično obračunao sa opozicijom. Da bi unio strah u kostima svim namjernicima otpora, na javnim mjestima je vješao i svoje potencijalne protivnike. Sukobio se potom i sa svojim zetom Cano-begom, kojem je prije toga podario ministarski položaj, zatim ga zamijenio i postavio za ambasadora u Čehoslovačkoj, gdje ga je rukom plaćenih ubica i likvidirao. Napušta prijateljstvo sa jugoslovenskom vladom i sklapa, 1926. godine, Tiranski sporazum sa Italijom, stavljajući se pod njenu zaštitu. Pošto je učvrstio svoj lični režim, proglasio se 1928. godine za kralja Arbanije.
Prvih godina Ahmed-begove vladavine Vračani su predahnuli od nacionalnog i vjerskog pritiska. Odali su se svom mirnom seoskom životu kao podanici arbanaške države. Ekonomski su se oporavljali. Slobodno su ispoljavali svoja nacionalna i vjerska osećanja i obrede u Pravoslavnoj crkvi i van nje. Srpska djeca Vrake su pohađala školu i slušala nastavu na svom maternjem, srpskom, jeziku. No, uskoro je nastao preokret u početnu pritajen, pa javan i na kraju vrlo agresivan.
Ahmed-beg Zogu nije se razlikovao od drugih arbanaških stranačkih političara i državnika da se u arbanašku autokefalnu istočno-hrišćansku crkvu uključe pripadnici iste religije, autokefalne srpske i grčke crkve, a u namjeri da se izvrši potpuna asimilacija nearbanaškog življa u Arbaniji. No, on nije sprovodio takvu politiku dok se nije obračunao sa svojim političkim protivnicima i učvrstio ličnu vlast.
Godine 1928. Zogu je ocijenio da je njegov položaj kao vladara “zemlje Orlova” stabilan, preuzima mjere odrođavanja nearbanaškog u arbanaški živalj, koje su svom silinom pogodile Vračane. Vračanima je ultimativno naloženo da slušaju bogosluženje i vrše verske obrede za vreme duhovnih praznika, krštenja djece, vjenčanja i sahrana na arbanaškom jeziku i da prihvate novi (gregorijanski) umesto starog (julijanskog) kalendara, kojeg je arbanaška ortodoksna crkva prihvatila. U Osnovnoj školi u Vraki uvedena je nastava na arbanaškom jeziku sa svega dva časa nedeljno u poznavanju srpskog jezika. Vračanski sveštenik Veliša Popović, rodom iz sela Kamenice, interniran je za Valonu, a umesto njega postavljen je ortodoks Arbanas.
Vračka crkva preuzimala je zemlju Vračana koji su ostajali bez potomstva. Ona je time stekla solidan imetak. Pošto je crkva bila sklona padu, prodato je, 1921. godine, nešto crkvene zemlje, te je stečenim novcem izvršeno renoviranje crkve čime je poboljšana njena unutrašnja duhovna i umjetnička vrijednost.
Pored crkve u mladom Boriču podignuta je 1879. godine Parohijalna četvororazredna škola u kojoj je nastava izvođena na srpskom jeziku, druga ove vrste na arbanaškom tlu (posle skadarske). Prvih dvadesetak godina nastava je u njoj povremeno izvođena, jer su učitelji bili sveštenici vračanske crkve, koji su povremeno dolazili iz Skadra. Školu su pohađala samo muška djeca. Godine 1893. zabranjena je nastava u školi, jer nije imala odobrenje (ferman) od turske vlasti. Naredne godine u Skadru boravi srpski konzul iz Prištine Branislav Nušić, koji predlaže srpskoj vladi da otvori konzulat u Skadru, da bi se, pored drugog, pozabavio radom srpskih škola u Arbaniji, a samim tim i radom srpske škole u Vraki. Ovaj predlog nije prihvaćen, jer je srpska vlada prepustila Skadar sferi uticaja Crne Gore, koja je baš tada otvorila svoj Konzulat u Skadru sa konzulom Lazarom Mijuškovićem. On je zatražio od svoje vlade da škola u Vraki kojoj je odobren rad stekne status svetovne zagranične škole i da se imenuje i učitelj i sveštenik za crkvu. No, Vračani insistiraju da dobiju samo sveštenika iz Crne Gore, koji bi obavljao i dužnost učitelja sa učiteljskom platom.
Škola u Mladom Boriču odigrala je značajnu ulogu u očuvanju Srpskog nacionalnog identiteta Vračana.
Sa druge strane svi intermirci su pušteni iz internacije na intervenciju jugoslovenske diplomatije konkretno Milana Rakića i Jovana Dučića Vraćen je u Vraku i pop Veliša Popović da nastavi duhovničku službu. U osnovnoj školi je obnovljena nastava na srpskom jeziku.Milan Rakić u svojstvu izaslanika- Ministra Jugoslovenske vlade, posjećuje Vraku u martu, 1930 .g.gdje ostaje tri mjeseca u Kotrabudanu Grilskom kod Čeda Brajovića .Ovaj velikan Srpske poezije , pomaže Vračanima i u seoskim poslovima. Nerijetko je bilo vidjeti kako Milan Rakić ,tjera živo na vodu sa seljanima : Grila ,Omare ,Mladog Boriča,Starog Boriča ,Raša ,Kule ,Kotrabudana ,Turalija ,Kule ,Derignjata.
Godine 1931. arbanaške vlasti obnavljaju čitav raniji postupak, ali u drastičnijoj formi: dovođenje popa ortodoksa i internacija srpsko-pravoslavnog sveštenika i uglednih Vračana, postavljanje u školi dva arbanaška učitelja i progon dotadašnjih učitelja, bračnog para Lazara i Vidosave- Vide Brajović,koje protjeruju iz Vrake za Crnu Goru .Lazar Brajović nije odmah napustio Albaniju ,za razliku od njegove supruge .Sklonio se u Ferezi kod svojih rođaka Brajovića . Saznavši To Dukađinski knez Đovani Doši ,ga je tražio po Vraci . Lazara preko Skadarskog jezera prevoze čunom – trabakunjom Ljubo Brajović i Ćazim Kapisazović u Zetu ,kako bi se izbjeglo veće zlo .
IZVOR: srpska24.me
