Koga to pritiska prisvojni pridev „srpski“? Da li je Srbija država srpskog naroda i svih građana koji u njoj žive? Sme li se taj prostor onda zvati srpskim? Ili umesto toga da koristimo „državno-građanski”? Možda „regioslovenski”?
Sȑpskī, ā, ō koji se odnosi na Srbe; koji se odnosi na Srbiju, srbijanski: ~ jezik, ~ običaji, ~ zemlja; ~ vlada. Republika Srpska ž državno-pravna jedinica u okviru Bosne i Hercegovine s visokim stepenom autonomnosti, pretežno naseljena Srbima.
(iz jednotomnog Rečnika srpskog jezika u izdanju Matice srpske)
Mlada žena gleda pravo u svoj laptop. Pre nego što počne da piše nakratko skreće pogled, skoro kao da doziva dužni cinizam koji će joj trebati za ovu objavu, vraća brzo fokus i počinje: „Srbije ili srpski – ima li razlike?“. Ono što zatim sledi je pisanje nekoliko pasusa više društvene nego jezičke analize, kakva se ovih dana često može naći po internet portalima, o političkim implikacijama koje sa sobom nosi aktuelno preimenovanje raznih sportskih saveza i komiteta (npr. Vaterpolo savez Srbije sada postaje Srpski vaterpolo savez). Argumentacija se uglavnom zasniva na dokazivanju nejednakosti u značenju, jer je gorepomenuti pridev srpski širi i može se odnositi i na Srbe i na Srbiju, za razliku od imenice u genitivu koja nedvosmisleno označava samo državu.
Nakon što pročitate tekstove na ovu temu raznih antropologa, novinara, stručnjaka za medije i komunikacije (uglavnom onih ljudi koji komentarišu događaje dolazeći sa istog kognitivnog, a cinici bi rekli i finansijskog, pojila) završavate svoju konzumaciju desertom – starim dobrim srpskim nacionalizmom kao zaključkom, onim proverenim baukom koji vas čeka ispod kreveta, vreba iz ormara, iz skrivene ulice dok hodate sami u svojim mislima. Ako se pitate kako do sada nije smišljena posebna kategorija horora, pa da na Netfliksu negde između psihološkog trilera i misterije naiđete i na horor srpskog nacionalizma, to je zato što su ekskluzivna prava na ovaj žanr data srpskim medijima i društvenim mrežama (budimo fer: i regionalnim).
Borba za prevlast značenja
Veza jezika i ideologije davno je uočena, te ne spada u originalnu premisu niti ovog članka niti bilo kojeg koji obrađuje ovu temu. Sociolingvistika je, sasvim sigurno, iznedrila silne doktorate po svetu upravo na toj temi kako je svaki govor u nekom smislu i ideološki govor, jer je jezik taj koji formira kognitivne sheme i diskurzivne obrasce koji se zatim bore za simboličku prevlast u opštem opticaju znakova. Dakle, ne postoji neutralan jezik, tj. onaj koji se koristi sa neke neutralne pozicije, što je upravo razlog zašto države formiraju jezičke politike: skup svesnih i planiranih principa i mera koje utiču na to kako se jezik koristi u jednom društvu i kako ljudi razmišljaju o njemu.
Očevici smo poslednjih tridesetak godina koliko se dosledno mogu sprovoditi jezičke politike, ali, nažalost, ne na sopstvenom primeru koliko na primeru jezika u neposrednoj okolini. Najuža veza jezika i identiteta iznedrila je posebnu vrstu brige za to šta se govori i na koji način, kako se imenuje, definiše, kakve asocijacije izaziva, sa kakvim simboličkim potencijalom se lansira u javni govor, koliko se insistira na svome pismu i pravopisu itd. Iako niko nije veliki ljubitelj kodifikatora i edukatora, prvenstveno zato što je sama normativnost ograničavajuća i neretko dosadna – njihova uloga kao nosilaca projekta jezičke politike je ogromna.
Ne postoji neutralan jezik, tj. onaj koji se koristi sa neke neutralne pozicije, što je upravo razlog zašto države formiraju jezičke politike
Međutim, politički interesi neretko diktiraju promene u jeziku, te postepena, ali dosledna pomeranja na jezičkom planu mogu dolaziti odakle im se ne nadamo. Ostaće zapamćen projekat tzv. rodnoravnopravnog jezika kao jezički poduhvat koji je verovatno imao više veze sa nekim evrobirokratskim ćatom nego sa nekom zvaničnom jezičkom institucijom u Srbiji. Dakle, jezičke politike ne samo da nisu neideološke, već i njihova ideološka usmerenost zavisi od stepena suverenosti jedne zemlje i pozicije koju ona zauzima u tzv. svet-sistemu.
Poluperiferni položaj Srbije od nje čini uglavnom stecište naddržavnih elemenata koji se predstavljaju kao domaća intelektualna elita, iako neretko zastupaju različite inostrane strukture, zatim državnih opslužujućih elemenata kojima je nacionalni interes važan koliko i zastareli red vožnje, i najzad kojekakvih aspirantskih interesnih grupa koje se nadaju novoj preraspodeli moći. Svi se oni bore u široj semantičkoj areni javnog diskursa, u kojoj jezička politika predstavlja samo jedno od polja borbe, za prevlast značenja – za kontrolu nad asocijativnim poljima koja reči sa ideološkim potencijalom mogu da obrazuju (a takve su gotovo sve punoznačne reči). Jezička konceptualizacija sveta praktično je način da se kroz jezički izraz zauzme određeni ugao gledanja na stvarnost. A onaj ko odredi kako će stvarnost biti imenovana i predstavljena, taj njome uspešnije upravlja.
Šta nam onda jedan padežni atribut Srbije preinačen u kongruentni atribut srpski u nazivu sportske organizacije govori?
Govori nam da jeste došlo do raspršivanja referencijalnosti pojma, jer je srpski pridev koji može ali ne mora da se odnosi na teritorijalno određenje. Uglavnom se u negodovanju insistira na prisvojnosti ovog prideva i na to što upućuje na – Srbe. A ne upućuje na Mađare, Rome, Slovake, Albance, Hrvate, Bugare, Rumune, Makedonce, Bošnjake itd., koji imaju status nacionalnih manjina. Ne upućuje ni na bliskoistočne migrante koji masovno rade u Srbiji. A opet – srpsko može podrazumevati i svakog od njih (Vasko Popa je srpski pisac iako mu niko ne osporava rumunsko poreklo, kao što i rumunski reprezentativac može biti Srbin iz Rumunije). Prisvojni pridevi su odnosni pridevi i kao takvi podrazumevaju posrednu vezu sa imenicom koju određuju. Oni ne moraju označavati direktnu pripadnost, već može biti u pitanju i metonimijska veza, pa npr. beogradski može označiti i pripadanje i mesto i opis nečega (valja uporediti primere: beogradska opština, beogradski saobraćaj i beogradski stil /pisanja/). Dakle, prisvojni pridev može da obeleži i druge relacije po kontekstualnoj bliskosti.
Otud se srpski može odnositi na srpski kulturni prostor, srpsko govorno područje, prostor Republike Srbije, srpsku istoriju, institucije u Srbiji, nešto što javno reprezentuje Srbiju, nešto što je poreklom iz Srbije itd. Referentna pokretljivost, odnosno mogućnost prideva srpski da ne označava samo nacionalnu pripadnost u užem smislu (u čemu inače ne vidimo ništa loše) već da daje kontekstualne veze jeste nešto što izmiče jezičkim i ideološkim puritancima kojima je pridev srpski, čini se, legitiman, ili čak poželjan, samo u sintagmama kao što je srpski nacionalizam.
Političke konotacije
Reakcije u javnosti koje su branile novonastalu promenu u nazivima sportskih društava bile su raznovrsne, često su citirale Ustav, pozivale se na prakse mnogih drugih zemalja koje nemaju problem sa prisvojnim pridevom, a bilo je i mnogo dosetki po šablonu „nije švedski sto, već sto Švedske i svih građana koji u njoj žive“ i sl. Da nije u pitanju samo jezička stvar – složile su se obe strane. I dok su jedni pokušavali da odbrane ideju nacionalne države koja ima pravo na ovakva imenovanja, drugi su, kao što je rečeno, govorili o pomeranju ka nacionalističkom diskursu i etnifikaciji javnog prostora. Nategnuta argumentacija o nepravednom zapostavljanju drugih etničkih grupa selila se iz teksta u tekst, što je pomalo parodično imalo svoj paralelizam u zvaničnim obaveštenjima sportskih organizacija, koja su po sličnom „resavskom“ principu ponavljala cele fraze o „pripadnosti naciji koju predstavljaju“, te o „nacionalnom i sportskom identitetu“. Svakako, originalnost nije našla neko upečatljivo mesto ni na jednoj strani ove srpske polemike, ili polemike Srbije, kako vam drago.
Koga to pritiska srpski? Čiji je to bauk? Da li je država Srbija država srpskog naroda i svih građana koji u njoj žive? Sme li se taj prostor onda zvati srpskim?
Mnogi će se ovom prilikom prisetiti koliko je pridev srpski već izazivao i ranije reakcije – onda kada se izjednačava sa pridevom srbijanski. I zaista: u Rečniku Matice srpske (da ne kažemo Matice Srbije) stoje ova dva prideva kao sinonimi. Međutim, ako se vratimo na ideološki potencijal reči, na semantičke nijanse koje omogućavaju određenu perspektivu u sagledavanju stvarnosti, osetićemo – ako se doživljavamo kao Srbi – nelagodu u tome da se srpsko izjednačava sa srbijanskim, odnosno etnos sa državom. Stara i ponekad bolna tema srpske policentričnosti i srpskog integralizma našla je svoje malo ideološko poprište u dva prisvojna prideva od kojih jedan nastoji da redukuje prostor srpskog postojanja na državu (i to onu u avnojevskim granicama, a u nekim slučajevima i na još manji prostor). I najzad, kad evociramo razblaživanje pojma srpski u vodi pojma jugoslovenski tokom više od sedamdeset godina, ne možemo da se ne osvrnemo na semantičko opterećenje koje pridev srpski nosi sa sobom.
Ali čije je to zaista opterećenje, tj. koga to pritiska srpski? Čiji je to bauk? Da li je država Srbija država srpskog naroda i svih građana koji u njoj žive? Sme li se taj prostor onda zvati srpskim? Ili da smislimo neku karikaturalnu odrednicu – državno-građanski, nacionalno-manjinski, okolnonacionalni, regioslovenski, opštinsko-pokrajinski prostor? Možda i da izbacimo iz jezičkog sistema prisvojni pridev s oznakom etničnosti (sa izuzetkom svih drugih naroda)?
Pravo pitanje, međutim, možda i nije u vezi sa ovim preimenovanjem sportskih organizacija. Dežurni branioci građanskih ideala od „pakla srpskog nacionalnog uticaja“ i tako samo strpljivo čekaju razlog da pravdaju svoju društvenu ulogu pišući objave po medijima i mrežama na osnovu davno kreiranih šablona. Ono što pak našu (i ne samo našu) stvarnost čini težom za razumevanje jeste neverovatna sličnost sa satiričnim animiranim sitkomima kao što su „Simpsonovi“ ili „Saut Park“, gde je moguća svaka bizarnost, npr. invazija vanzemaljaca dok su svi fokusirani na manji politički skandal tabloidnog tipa. Analogno tome: pravo pitanje je šta se dešava u pozadini dok se preimenuju institucije? Jer, valja se podsetiti – mahanje nacionalnim simbolima je sport svih političkih strana kada im to iz nekog razloga odgovara, bilo da je u pitanju zastava na protestu ili naprasno insistiranje na pridevu srpski. Šta je ono što za to vreme ne treba da se vidi? Možda upotreba dekorativnog patriotizma pred izbore, ili neka nepopularna diplomatska poseta? Neki sporazum ili novi zakon koji ide ispod radara?
U svakom slučaju, politički potezi, poput reči, ne znače samo ono što neposredno govore, već i ono što prećutkuju ili, kako bi rekao naš veliki pesnik, svaka reč znači ono što znači njeno ćutanje.
autor:Jelena Radomir je filolog i srbista. Ekskluzivno za Novi Standard.
Izvor: Novi Standard
