Kravica i Podravanje

Dr Radomir Pavlović

Pošto mi je majka iz Podravanja, a otac iz Kravice, pokušaću da objasnim zašto su ta dva srpska mjesta u srezu Srebreničkom bila meta komunističkih vlasti za zapostavljanje u razvoju, kazne i raseljavanje srpskog naroda. Kravica, sa okolnim selima od Šiljkovića i Buljima do Poloma i Zelinja na Drini, bila je najveći prostor u srezu na kome je živio srpski narod što se po katastarskim parcelama i vidi. Geneza počinje još ranije od broja solunaca sa tih prostora koji su digli ustanak 1941. i većina njih je završila u zatvorima i na Golom otoku. Sam kravički bataljon brojao je te ‘41. godine oko 1500 vojnika. Podravanje je bilo najveće srpsko selo u srebreničkoj opštini. Poslije neviđenih zločina ustaša nad Podravanjem i Kravicom, život u ovim mjestima se nastavlja poslije Drugog svjetskog rata. Pošto su i Podravanjci i Kravičani napredni ljudi, cilj je bio rušiti ta mjesta na razne načine. Najviše školovanih ljudi nakon rata dolazilo je u srez iz ovih mjesta, poput Markovića, Mitrovića, Petkovića, Jovanovića, Petrovića, zatim Nikolića, Đukanovića, Grujičića, Pavlovića, Perića i drugih familija. Cilj je bio zaustaviti razvoj Podravanja i Kravice. U tom projektu komunisti, koji su do 1944. bili u ustašama, uz pomoć podobnih Srba, sve viđene Srbe (solunce) i ustanike slali su u zatvore. Ta mjesta su etiketirali kao četnička i započeli svoj projekat iseljavanja Srba sa tih prostora što je značilo i slabljenje Podravanja i Kravice.

Onda su osmislili projekat ukidanja opštine Kravica u okviru sreza, a u Podravanju eksploataciju rude boksita i iseljavanje Srba iz Podravanja. Proces iseljavanja je počeo 1960. godine od Paleža preko Bogodola do Podravanja i trajao je više od 20 godina. Podravanje i Kravica su po popisima poslije drugog rata bile najveća mjesta sa srpskim stanovništvom i imala su najviše obrazovanih ljudi. Trebalo je slomiti kičmu srpstva i ubrzano mijenjati demografsku sliku tih mjesta. Selmanagići, koji su vladali srezom, su preko Sarajeva i Rize brzo sprovodile ovaj plan. Za njih je najbolji Srbin bio onaj koji pređe Drinu i tu politiku smo gledali i na rijeci Drini jer je cilj muslimanske politike iz Sarajeva bio da otjeraju Srbe i da muslimani budu na Drini. Tome je pomogla i izgradnja HE BB na jezeru Perućac. Sva srpska imovina oko jezera je oduzeta srpskim familijama Milutinović, Mihailović, Jovanović. I danas, kada uđete u grunt Srebrenice, vidi se da Srbi imaju ogromno imanje u Osatu, sve do Podravanja i Dugog Polja gd‌je je danas Memorijalni centar. Na srpskoj zemlji, koja je uzurpirana i nepravedno oduzeta od Sime Jovanovića i drugih Srba, nastale su fabrike u kojima su većinom radili muslimani od Potočara do Jadra. Iz Podravanja su iselili sve Srbe. Rudnikom su upravljali muslimani i na srpskoj zemlji su uglavnom radili muslimani. Njihove porodice su ekonomski jačale, a Srbi su se morali seliti iz Podravanja i okolnih mjesta. U zadnjem ratu opet su stradali Srbi iz Podravanja tako da oni koji su preživjeli klanje ‘42. godine, sada ‘92. nisu preživjeli. Sve je to meni lično svjedočio i moj d‌jed Boško i moja majka i moj otac i Milan Jovanović i Ilija Petrović i Miloš Mitrović i mnogi drugi. Danas o tome svjedoči i živi svjedok svih tih dešavanja Momir Marković koji živi u Podravanju, ali i Đurđa, majka Miluna Perendića, najstariji stanovnik Podravanja. Evo šta mi svjedoči Ilija Petković (1949), nekadašnji direktor “Akumulatora” u Potočarima i jedan od prvih školovanih ljudi iz Podravanja:

“Lično je bio predlog gospodinu Selmanagiću, kada je iseljavao sa Božom Miloševićem, predsednikom suda, moje roditelje iz Podravanja u Srbiju, da na zemlji koju rudnik posle eksploatacije po zakonu mora dovesti u prvobitno stanje, da tu ostavi stanovnike koji su tu živeli i žele dalje da žive, da se ne sele u Srbiju. Taj predlog je odbijen, odnosno, nije ni razmatran, nego se morao sprovesti plan iseljavanja iz istočne Bosne, što više da se iseli Srba. Želim napomenuti, a to je da je SO Srebrenica bila dužna po zakonu da insistira i obezbedi da rudnik boksita prisili da dovedu reljef i prirodu u prvobitno stanje posle eksploatacije, to naravno nisu hteli pod nadzorom načelnika za privredu iz Opštine jer bi Srbi svakako ostali na tom terenu u Podravanju.

Nijedan od lokaliteta rudnika nije saniran po zakonu i SO Srebrenica bi trebalo da snosi odgovornost za takav nezakonit postupak izvođača rudarskih radova. Da ne istaknem nepravedan odnos prema tom stanovništvu u slučajevima ispaše stoke na državnom zemljištu… Cilj je bio napraviti nemogućim život za Srbe kako bi se oni iselili.

Slična sudbina je bila i Kravice i okolnih mesta. Na spomeniku u Kravici piše da je u onom ratu ubijeno 6469 Srba, da je preko 600 bilo iz sela oko Kravice od Banjevića, Anđića do Kravice i Ježeštice. Industrijske zone se prave u Potočarima i Jadru. U Kravici nemamo do 1990. nijednu fabriku. Ljudi odlaze u Srbiju. Počinje masovno iseljavanje Srba iz Kravice. U politiku stavljaju podobne Srbe u Srebrenici i Bratuncu koji će provoditi ovaj plan iseljavanja i slabljenja Srba u dve bitne mjesne zajednice, a to su Kravica i Podravanje. Srpskim kadrovima skidaju glave od Rade Matića do Mila Milovčevića i Dragomira Ivanovića. Mile, koji je bio direktor rudnika “Sase” i počeo zapošljavati Kravičane, brzo je sklonjen u BG na veću poziciju samo da bi u Srebrenici muslimani vladali. Kad pogledamo popise stanovništva u Kravici i Podravanju, sve nam je jasno šta je bio cilj Selmanagića i te komunističke vlasti. Naročito kad pogledamo ukidanje opština u srezu u kojima je bilo većinsko srpsko stanovništvo poput Kravice, Fakovića, Skelana i Krnjića. A o kadrovima koje su dovodili i kako su oni bili podobni, pa to svi znaju. Uvek su koristili srbijanske kadrove koje srpsko pitanje u Srebrenici nije interesovalo za glasanje u ključnim reformama. Zato su fabrike i bile tamo gde nije bilo Srba.”