Manastir Marča na reci Glogovnici, između Čazme i Ivanić Grada iz 16. veka nije sačuvan, ali je na njegovim ostacima 1925. godine sagrađena kapela u selu Stara Marča. Sudbina ovog manastira odslikava tragičnu sudbinu Srba u nemilosti između Vatikana, Beča i Zagreba.
U malom selu Stara Marča između Čazme i Ivanić Grada ima danas sasvim mala kapelica sagrađena 1925. na crkvištu nekadašnjeg manastira Marče. Tu gde stoji kapelica, bio je nekad oltar manastirske crkve.Temelji stare manastirske crkve naziru se i na severnoj i zapadnoj strani .
Manastir Marča bio je od kraja 16. veka duhovni centar pravoslavnih Srba na austrijskoj Slavonskoj krajini kao sedište pravoslavnih episkopa. Nalazeći se u državi isključivo rimokatolicizma, i episkopi i manastirsko bratstvo i narod davali su otpor prozelitističkim nastojanjima zagrebačkih biskupa i bečkih vlasti.
U tom otporu Marča je mnogo pretrpela i konačno bila pripojena katolicima, a pravoslavni su za ovo područje osnovali novu pravoslavnu eparhiju, Lepavinsko-severinsku eparhiju, sa sedištem u selu Severinu. Njeno osnivanje predstavljalo je organizovani otpor Marčanskoj uniji.
Krajem 16. veka (oko 1578.) dabrobosanski mitropolit Gavrilo Avramović prebegao je na ovo područje bežeći od turskog zuluma sa sedamdeset kaluđera iz manastira Rmnja.
1598. grupa srpskih pravoslavnih sveštenika podigla je na temeljima (ili blizu njih) napuštenog i porušenog katoličkog manastira Svih Svetih manastir posvećen Svetom Arhanđelu Gavrilu. Ovaj manastir je potom bio sedište novoosnovane marčanske eparhije.
O mitropolitu Gavrilu kao osnivaču manastira Marče govori i marčanska hronika koja se kasnije čuvala u Lepavini, kao i kapelska hronika koju je 1840. prema marčanskoj, napisao u cirkularnom protokolu srpsko-kapelske parohije sveštenik Luka Šešić.
Prvi episkop bio je Simeon Vretanja, koga je patrijarh Jovan imenovao 28. juna 1609. episkopom „zapadnih strana [zemalja]”, a od ugarskog kralja Matije II dobio je naslov episkop „svidnički”. Prema istoričaru Aleksi Iviću, ovo imenovanje ujedno je i osnivanje Vretanijske eparhije.
Rimokatolička crkva činila je pritiske na pravoslavni narod i sveštenstvo da pređu u katolicizam. Episkop vretanijski Simeon 1611. godine morao je prisilno da ode u Rim kod pape Pavla V da formalno prizna njegovu jurisdikciju. Papa mu je 15. novembra iste godine izdao imenovanje za episkopa srpskog naroda u Hrvatskoj, Ugarskoj, Slavoniji i Žumberku, što su potvrdili nadvojvoda Ferdinand i zagrebački biskup Petar Petretić.
Na njega je po uputama iz Zagreba i Beča uticao susedni ivanićki župnik Martin Dobrović, sin pravoslavnih roditelja, koji je nastojanjem ljubljanskog biskupa Tome Hrena završio u Gracu rimokatoličke bogoslovske nauke sa zadatkom da svoje sunarodnike Srbe oko Marče obraća u rimokatoličku veru. Pored njega na Simeona je činio jak pritisak i biskup zagrebački, tražeći da ga Simeon prizna za svog starešinu.
Marča je 21. novembra 1611. ustanovljena kao eparhija (biskupija) Istočne katoličke crkve, sa oko 60.000 vjernika. Episkop Simeon Vretanja (1611—1630) bio je prvi unijatski vladika u Marči. Simeon je nastavio da koristi staroslovenski jezik kao liturgijski, julijanski kalendar i održava vezu sa Pećkom patrijaršijom.
Sva imanja oko manastira Marče koja su pripadala katoličkom manastiru Svih Svetih, dodelio je tada papa manastiru Marči.
Sve što je Simeon Vretanijski kao arhimandrit i episkop sagradio u Marči bilo je od drveta. On u svojoj molbi papi piše da je počeo izgradnju crkve i malog manastira,a narod je pomagao. Oko Marče se krče šume i sade vinogradi, obrađuju se njive i livade, grade se vodenice, kopaju ribnjaci a u Marinkovcima se postepeno uredila manastirska ekonomija. Stvoren je veoma lep posed. Tu je bilo 170 jutara šume, 7 jutara oranice, 100 jutara livada i 150 jutara vinograda, a na majuru u Marinkovcima bilo je 70 jutara šume i 16 jutara livade.
Nakon Simeonove smrti 1630. godine na njegovo mesto postavio je car Ferdinand II 8. maja 1630. godine za marčanskog igumana Maksima Predojevića (1630—1642). Maksim Predojević nije otišao u Rim, nego u Peć, gde ga je Patrijarh Pajsije posvetio za vretanijskog episkopa. Ostao je upamćen po beskompromisnoj borbi za odbranu pravoslavlja i narodnih prava srpskih krajišnika.
Car je 5. novembra izdao zakon kojim je Marča postala centar ne samo crkvenog nego i političkog života pravoslavnih Srba u Varaždinskoj krajini.
Benedikt Vinković je 1642. napisao pismo caru Ferdinandu III u kojem ga izvještava o „Vlasima” (pravoslavnim Srbima). Vinkovićeve djelatnosti bile su uperene protiv marčanskog episkopa Maksima Predojevića, koga je prijavio Svetoj kongregaciji za širenje vjere kada je Predojević odbio da podrži pokatoličenje stanovništva svoje eparhije. Vinković je namjeravao da smjeni Predojevića i umjesto njega postavi Rafaela Levakovića.
Maksima Predojevića nasledio je njegov srodnik Gavrilo Predojević (1642—1644). U njegovo vreme dolazi nova grupa kaluđera iz manastira Rmnja pod vodstvom igumana Kirila Nikšića.
Dolazak ovih rmanjskih kaluđera pozitivno je delovalo na razvoj manastira Marče. Jedan od njih, Sava Stanislavić, postao je uskoro marčanski arhimandrit, a od 1648. godine i episkop. Pod njegovim vođstvom započeta je gradnja manastirskog hrama početkom maja 1654. godine.
Vladiku Savu koji je bio đakon svog prethodnika, Vasilija Predojevića (1644—1648), nasledio je Gavrilo Mijakić (1663—1670). Njega je imenovao car Leopold prvi. Mijakić je bio prijatelj porodice Zrinski. U maju 1668. je Mijakić otišao u Beč gde se u to vreme nalazio i Petar Zrinski koji je Mijakića predstavio kancelaru Selepčenjiju pred kojim je Mijakić priznao katoličku veru.
Međutim, zbog zavere protiv cara, Petar Zrinski i Krsto Frankopan su 17. aprila 1670. zatvoreni u tamnicu u Beču. I vladika Mijakić je uhapšen i zatvoren u karlovačku tvrđavu. Iz karlovačke tvrđave je bio premešten u senjsku tvrđavu gde je bio zatvoren do kraja jula 1671. godine. Nakon toga je odveden preko Ljubljane u Grac. Osuđen je na doživotni zatvor gde je i umro 1686. godine.
Posle njegove smrti, u Marču je silom doveden unijat Pavle Zoričić. Car Leopold je 28. februara 1671. imenovao Zoričića za marčanskog episkopa.
Monasi su protestovali, uzbunio se i narod tako da je Zorčić dok je bio u Marči živeo u velikom strahu od atentata. Srbi su zaista jedne noći izvršili atentat a on se pukim slučajem spasio i pobegao u Sv. Ivan. Grof je tada dao da se šest kaluđera maja 1672. okuje i dovede u Križevce.
Marčanski kaluđeri su potom odvedeni u ropstvo na Maltu. Ta sudbina zatekla je i neke Lepavince i Gomirce za kojima je u jesen 1672. poslan i iguman gomirski Simeon Nemčević.
Na njihovo mesto Zorčić je u Marču doveo unijatske monahe. Trojica kaluđera je uspelo pobeći u Tursku ponevši sve manastirske vrednosti tako da u manastiru nije ostalo gotovo ništa.
Posle Zorčića silom su dovođeni i ostali episkopi-unijati. Tako je otpočeo novi period, koji će kroz punih sto godina donositi nova ogorčenja, borbe i patnje.
Unijatsko monaštvo se vremenom osipalo, tako da je 1732. godine komisija koja je obišla sve parohijske centre u Generalatu utvrdila da je u čitavom generalatu ostalo samo trojica monaha i njihov episkop u Marči.
Posle ovoga Srbi su 1735. godine ponovo dobili pravoslavnog episkopa koji je nemajući rezidencije svoje sedište preneo u Severin, zahtevajući povratak Marče.
Pošto molba nije bila ispunjena a u Marču biva postavljen novi unijatski episkop Silvestar Ivanović. Krajišnici okupe 600 vojnika kod Čazme da pođu da isteraju unijatskog episkopa. Zahvaljujući taktici pukovnika Štrasolda izbegnut je pokolj, ali pravog mira više nikad nije bilo.
U jednoj predstavci caru, srpski poglavari su tražili povrat Marče koju su podigli njihovi preci za bogosluženja pravoslavnim monasima a ne unijatima. Tražili su još proterivanje Ivanovića, i povratak Srpskog episkopa Simeona Filipovića.
Pošto ova molba nije bila ispunjena dolazi do bune na Destinjaku kod Križevaca. Kad je čuo Ivanović da ustanici dolaze da uzmu manastir pobegao je u Zagreb gde je i umro.
Pred Aranđelovdan 1736. hramovnu slavu manastira, Teofilo Pašić, koji je imenovan za zastupnika umrlog unijatskog biskupa i Simeon Bulić uzurpirao je manastir i proglasio ga unijatskim, ne želeći u njega da pusti monahe.
Kad je to izjutra čuo narod, okupio se ispred manastira, zauzeo ga, a Pašića i unijate zatvorio. Nakon bune carska komisija koja je trebalo da ispita uzroke pobune predaje manastir Marču 8 februara 1737. srpskom episkopu Simeonu Filipoviću.
Carskom zapovešću 3. decembra 1738. godine Marča je ponovo oduzeta od pravoslavnih i predana unijatima. Ovakva iznenadna odluka zaprepastila je Srbe i marčanske kaluđere. Oni su izjavili da nikad neće priznati zagrebačkog biskupa niti da će Marču ikada dati unijatima.
Kao posledica ove odluke 28. juna 1739. godine manastir Marča je zapaljen, pri čemu je izgorela crkva i sve monaške kelije. Paljevina je bila delo harambaše Tomaševića.
Pre paljenja iznete su iz manastira, narodne privilegije, arhiva i bogoslužbene stvari i knjige i prenete u Severin, a bogoslužbene stvari i knjige u manastir Lepavinu.
Trebnik
Trebnik Viktora Lepavinca, manastir Monoštor 1714 (Digitalna biblioteka Matice Srpske)
Za te događaje zagrebački biskup je okrivio vladiku Simeona Filipovića koji je završio u tamnici. ali je morao biti pušten, pošto krivica nije dokazana.
Za vreme igumana Metodija 1740. godine počinje obnova manastira. Iguman Metodije uspeo je već 30.maja 1740. pokrije crkvu i sva druga zdanja. Njegovi naslednici iguman Grigorije i iguman Đorđe Petrović završavaju obnovu do 1747. godine.
Na požupskom saboru 1741. godine na zahtev hrvatskog plemstva donesen je 46. zakonski članak, kojim se episkopu Simeonu oduzima Marča i on se okovan šalje u Koprivnicu u tamnicu gde je i umro 16. marta 1743. godine.
Carica se u ovom ratnom vremenu kad je Varaždinski generalat bio nepresušni izvor vojničke snage, nije usudila da nasilno oduzima Srbima, manastir Marča. Međutim, kad je hrvatsko plemstvo i sveštenstvo na požupskom saboru 1751. ponovo iznelo zahtev za likvidaciju pravoslavlja, 1753. izradila je Ilirska dvorska deputacija plan o sprovođenju unije.
Zadatak je poveren generalu Petaciju, zapovedniku Varaždinskog generalata. Petaci je bio vatreni katolik i svesrdno se primio izvršenja ovog zadatka. Kada je tako situacija oko Marče bila čišća, sazove Petaci 1.avgusta 1753. najuglednije srpske oficire iz generalata u Čazmu.
Naslućujući da se nešto sprema o Marči, iziđoše izjutra pred generala svi srpski oficiri pod vođstvom potpukovnika Mihaila Mikašinovića i zamole ga da ih ne vodi u Marču, ako je misli oduzeti od Srba, jer će radije izgubiti glave nego se nazvati izdajnicima svoga naroda i crkve.
Ali kada im je Petaci pročitao caričin dekret kojim se nepokornim preti gubitkom glave, a celom narodu gubitkom privilegija, oni od dva zla izabraše manje. Kad su stigli u Marču sazove general Petaci igumana i kaluđere i pročita im carski ukaz kojim treba da napuste manastir koji će vojska čuvati.
Marčanski kaluđeri sklonili su se u manastir Lepavinu gde su preneli većinu crkvenih knjiga i stvari. Na njihovo mesto ponovo su dovedeni unijati. Okolni parosi takođe su prognani sa svojih parohija, tako da je marčanska okolina ostala bez ijednog pravoslavnog sveštenika.
Kad je u Beču primljen izveštaj o oduzimanju Marče, carica Marija Terezija je 26. septembra 1753. godine odredila da osmorica izgnanih kaluđera pređu u manastire Plaški i Gomirje. Na ovo je mitropolit Pavle Nenadović odgovorio da u Plaškom nema nikakvog manastira, a Gomirje ne može primiti ove kaluđere zbog množine bratstva.
Carica je 5. novembra 1753. godine obavestila mitropolita da se Marča ne može povratiti Srbima, jer su je oni oteli, a crkva i sela oko Marče zauzeta su samo u potrebnim granicama.
Dok su narodni predstavnici i Mitropolit upirali oči u Beč i očekivali otuda pomoć, General Petaci je sistematski provodio gonjenje pravoslavnog sveštenstva i naroda u okolici Beča. Poručnik Filip Radotić uspeo je da pobegne iz zatvora u Rusiju i prikazao je tamo kako Srbi proživljavaju stradanje gore nego hrišćani u vreme Nerona.
Godine 1754. izdat je novi zakon o Krajini koji je uništio svaki trag o privilegijama što je iniciralo krvavu Severinsku bunu početkom 1755. godine. Oko 17.000 srpskih uskoka se 1754. pobunilo i znak podrške manastiru Marča, sedištu uskočke eparhije. Pobunjenici su poubijali najomrznutije oficire, mnogima su kuće oplenili i zapalili, među njima i kuću Kapetana Mrzljaka. Nakon što je buna ugušena na narodnom zboru u Severinu 1755. Srbi donese odluku da se odriču Marče.
Pošto se sa tim saglasio i kostajničko-severinski episkop Josif Stojanović podneta je carici molba da se iz Marče proteraju unijati i da se manastir ustupi pijaristima-rimokatoličkim kaluđerima. Carica je odmah izdala odluku i usvojila molbu Srba. 1755. Pijaristi su došli u Marču 1. septembra i osnovali nemačku i latinsku školu.
Pijaristi se nisu dugo zadržali u Marči, škola nije imala uspeha jer su se Srbi posle gorkog iskustva i prema ovim rimokatoličkim kaluđerima odnosili sa nepoverenjem. Zato je škola posle par godina ukinuta a pijaristi su prešli u Bjelovar 1756. godine. Marču su zadržali samo kao svoje imanje.
Posle njihovog odlaska, Marča je opustela. Država je prodavala manastirsku zemlju i od tog novca gradila manastir pijaristima u Bjelovaru (danas Bjelovarska katedrala), a manastir je polako rušen.
Trebalo je da prođu 63 godine uporne borbe, Pa da i Srbi u ovom Generalatu dobiju 1734. svoju, Lepavinsko-severinsku, eparhiju i svoga episkopa. Osnivanjem ove Eparhije nije pravoslavni verski život u ovom kraju više bio obezglavljen. Nova Eparhija postaje organizovana snaga u teškoj defanzivnoj borbi, u kojoj je pravoslavlje sačuvano blagodareći samo njenom postojanju.
Po sačuvanoj kopiji crteža iz 1755. marčanska crkva bila je građena u duhu naše srednjovekovne arhitekture sa krstoobraznom osnovom i osmougaonim kubetom. Bila je duga 26,6 m, a široka 7.6 metara. Ikonostas je prenesen u parohijsku crkvu u Lipovčanima, koja je i patosana pločama prenesenim iz Marče.
Ćelijsko zdanje okružavalo je crkvu sa tri strane, a sve zajedno, bilo je ograđeno zidom sa obrambenim kulama. Na severnoj strani pored porte bila je crkvica Svetog Nikole, koja je nastojanjem protopopa Nikole Popovića sazidana u vreme igumana Đorđa Petrovića (1746. ili 1747.) a na južnoj strani bilo je na brdu groblje sa grobljanskom kapelom.
Gospodarske zgrade i zgrade za čeljad nalazile su se zapadno i severo-zapadno ispod crkve, gde se i danas još lako nađe cigle i polupanih komada od zemljanog i finog porculanskog posuđa. Manastir je imao i dva ribnjaka, jer naši stari monasi nikad nisu jeli mesa. Mesto gde se nalazio jedan ribnjak i danas se zove Ribnjačak, a drugi se nalazio pod brdom blizu puta koji vodi za Marču pa se to mesto zove Ribnjak.
Čitav vek i po mesto gde je bio manastir Marča ničim nije bilo obeleženo. Tek 1925. godine podignuta je na samom crkvištu, na mestu oltara, pravoslavna kapela i nadstrešnica kod koje se svake godine pravoslavni narod ovog kraja okuplja na dan Sabora Svetog Arhanđela Gavrila (13. jula po crkvenom kalendaru).
Današnja naslednica Marčanske eparhije je Mitropolija zagrebačko-ljubljanska, koja je obrazovana 1931. godine. U spomen na staru Marčansku eparhiju, Srpska pravoslavna crkva je ustanovila službu i naslov vikarnog „episkopa marčanskog”.
Izvori: protojerej-stavrofor Dušan Kašić, “Pravoslavni manastiri u Hrvatskoj i Slavoniji”, Vikipedija
