Metohija – zadužbina između neba i zemlje

Dok kosovski Albanci u svom vokabularu nemaju odgovarajući termin za deo koji se naziva „Metohija“, neophodno je ukazati da je to prostor na kojem se nalazi duhovna baština srpske srednjovekovne države i SPC

Zašto Metohija?

U savremenom diskursu, u kojem se geografski pojmovi sve češće redukuju na političke oznake, naziv Metohija postepeno se potiskuje iz javne upotrebe, dok se pojam Kosovo sve češće predstavlja kao jedini legitiman toponim. Takvo pojednostavljivanje, međutim, ne odgovara složenosti istorijskih slojeva koji su oblikovali ovaj prostor, niti njegovoj duboko ukorenjenoj kulturnoj i duhovnoj topografiji. Upravo zato pitanje „zašto Metohija“ nije samo terminološko, već pre svega kulturno-istorijsko pitanje koje nas vraća izvorima značenja.

Reč metohija (grč. μετόχιον, množina μετόχια) romejskog je porekla i ulazi u srpsku srednjovekovnu pravnu i darovnu praksu posredstvom povelja. Najčešće se susreće oblik „metoh“, koji označava vlasništvo manastira nad selom, crkvom, imanjem ili šumom. U množini, metohija označava celokupan sistem manastirskih poseda.

Otuda se prostor od Pećke Patrijaršije do Prizrena, usled izuzetne koncentracije manastira i njihovih imanja, u istorijskom i topografskom sloju imenuje kao Metohija.

Ovaj pojam, dakle, nije samo geografska odrednica, već svedočanstvo jednog specifičnog organizacionog i duhovnog poretka u kome je manastirska ekonomija imala centralnu ulogu u oblikovanju prostora i njegovog identiteta. Metohija je u tom smislu i arhiv i karta jednog istorijskog sveta, čije se značenje čita u preseku prava, teologije i prostorne prakse romejsko-srpskog kulturnog kruga.

U savremenom kontekstu, svedočimo i različitim interpretacijama prošlosti, kao i suprotstavljenim narativima o kulturnoj baštini i istorijskom kontinuitetu. Upravo zbog toga vraćanje izvornom značenju pojma Metohija predstavlja pokušaj da se prostor razume kroz njegove istorijske slojeve, a ne isključivo kroz naknadne političke interpretacije.

Svedočimo vestima u vezi sa prisvajanjem kulturne baštine, kao i podsećanja da većina Albanaca sve događaje nakon 1913. godine posmatra kao izraz srpske okupacije, dok upotreba geografske odrednice „Kosovo i Metohija“ za kosovske Albance predstavlja subjektivan politički termin koji ima pretenzije da označi srpsku dominaciju i represiju.

Albanski nacionalisti povremeno osporavaju i upotrebu imena Kosovo, namećući termin „Dardanija“ – čime teže „dokazivanju“ da su se daleki „preci“ Albanaca prvi naselili na ovom području. Suštinski problem oko upotrebe termina Metohija jeste pitanje srpske baštine i njenog statusa, odnosno odgovarajuće nomenklature. Iako su određene zapadne zemlje priznale Kosovo kao državu svih građana, multietničku i multikonfesionalnu, stav Albanaca je da bi Kosovo trebalo da postane etnički čisto.

Dok kosovski Albanci u svom vokabularu nemaju odgovarajući termin za deo koji se naziva „Metohija“, budući da prepoznaju samo Kosovo kao nekadašnji administrativni naziv za otomanski vilajet sa albanskim stanovništvom koje predstavlja većinu, neophodno je ukazati da je upravo Metohija prostor na kojem se nalazi duhovna baština srpske srednjovekovne države i Srpske Pravoslavne Crkve. Stvaranju etnički čiste države albanskog naroda, ne ide u prilog postojanje kulturne baštine koja je de facto i de iure svetski priznata kao kulturna baština Srpske Pravoslavne Crkve i kao baština čiji nastanak se vezuje za srpske srednjovekovne vladare i vlastelu.

Dok se tzv. kosovske vlasti pozivaju na postojanje multietničkih zajednica, međureligijskih tolerancija i ostalih duboko političkih simulakruma, istina je da očuvanost srpskog kulturnog nasleđa predstavlja ozbiljnu prepreku na putu nezavisnosti Kosova i Metohije. Istini za volju, uz postojanje nasleđa, svi argumenti sumirani u brojnim srpskim naučnim radovima, časopisima, zbornicima, nedvosmisleno je dokazano da je reč o teritoriji gde su temelji srpske srednjovekovne državnosti i duhovnosti. Kada se na sve navedeno doda i činjenica da su malobrojni srpski natpisi uz objekte od javnog značaja na Kosovu i Metohiji navedeni latinicom, kao i da veći deo albanskog življa ima negativan stav o ćiriličnom pismu, postaje jasno zašto se srpska naučna produkcija koja je vezana za kulturno nasleđe stavlja ad acta i zašto albanski istoričari i ostali delatnici ubrzano rade na stvaranju albanske „naučne“ produkcije koja kao službeno pismo koristi latinicu. Uzgred, većina navedene produkcije objavljena je na albanskom i engleskom jeziku.

Tako, na primer, poznat je naslov iz 1985. godine „Albanci i njihove teritorije“ u izdanju Albanske akademije nauka, gde se ne samo pominje tzv. romanizacija Dardanaca, već i tvrdnja da je teritorija Kosova i Metohije u XIV veku bila pretežno albanska, te da su Srbi okupirali navedeni prostor.

Dok se istovremeno koristi latinica, a kulturno nasleđe podvrgava procesima interpretativne i identitetske transformacije u pravcu konstruisanja novih narativa, važno je podsetiti da, na primer, u 1.090 naselja Kosova i Metohije postoje sačuvani istorijski izvori za više od 1.300 manastira ili drugih srpskih spomenika, uključujući manastirske riznice i biblioteke. Više od 1.300 manastira svedoči o srpskom Kosovu i Metohiji, ali i o istorijskoj drami i stradanju jedne civilizacijske celine.

O srpskim zadužbinama: Nekoliko crtica o portretima

Kada su vladari zidali crkve, zidali su ih za narod koji će te svetinje pohoditi kroz vekove. U srpskoj prošlosti uvek je neophodno krenuti od podsećanja na Svetog Simeona i Svetog Savu. Sve priče o Svetom Savi na Svetoj Gori deo su snažnog srpskog državotvornog principa. Utemeljenje prakse pravoslavlja nalazi se u osnovi srpske državnosti i izgradnje zadužbina. U tome je i nebozemna dvostrukost Kosova i Metohije. Da nije bilo državotvorne ideje od vremena Svetog Save i Simeona Nemanje, koji su podizanjem crkava ostavili trag o snazi vere, ali i moći jedne države, ne bi bilo ni nas. Srednjovekovni srpski vladari težili su idealu koji je postojao i u romejskom carstvu: sagraditi toliko svetinja da se, gde god se okrenu, vidi krst na kupolama. Upravo je Metohija bila ostvarenje tog sna. Šta je danas ostalo od tog sna?

Ostale su tužne ruševine brojnih malih hramova, ostale su iskopine, fragmenti i tragovi u freskama, ali su ostali i hramovi Bogorodice Ljeviške u Prizrenu, Pećka Patrijaršija, manastir Banjska, manastir Gračanica, manastir Visoki Dečani, manastir Svetih Arhangela u Prizrenu i dr. Oni su svedoci tradicije i istorije, ali i nosioci negde očuvanih portreta kao snažne poruke vladarske ideologije.

Takozvana „Majka svih crkava“, kako se naziva od kraja 13. veka, građena je tokom čitavog jednog stoleća, od 1230. do 1330. godine, postepenim nadograđivanjem uz prvobitni hram. Pećka Patrijaršija je brižljivo i neprekidno negovana, obnovljena 1557. godine pod Sokolovićima i sve do sredine 18. veka bila je centar srpske crkve.

Čine je četiri crkve (Svetih Apostola, Svetog Dimitrija, Bogorodice Odigitrije i Svetog Nikole). Poduhvat Arhiepiskopa Danila II je takav da je sve pomenute crkve obuhvatio u jednu celinu pripratom. Pećka Patrijaršija poseduje zanimljive partije slikarstva iz različitih perioda. Vrhunac umetnosti 13. veka nalazi se u crkvi Svetih Apostola, tačnije iz 1260. godine. Vaznesenje Hristovo je možda i najlepša kompozicija ovog ciklusa. U crkvi Svetog Dimitrija, koja se kupa u svetlosti, očuvani su portreti koji podsećaju na tradiciju i visoku kulturu srpske države. Car Stefan Dušan, njegov sin Uroš V i Arhiepiskop Joanikije prikazani su u raskošnim i neobičnim odorama, vrlo verovatno u trenutku proglašenja Patrijaršije. Ovakve freske više nikada nisu ponovljene u celokupnoj srpskoj kulturi.

Iz jedne vrste pustinje, Metohija je dakle postala oblast sa snažnom mrežom gradova i hramova. Ostavljen je niz ideala među kojima je i ideja da je Srbija, u određenim istorijskim momentima, dosegla nivo kulturne zrelosti koji je ravnopravan romejskoj kulturi. Nemanjići su uspeli da od periferije stvore kulturno središte. To se potvrđuje i u živopisnom Prizrenu, koji čuva brojne spomenike visoke umetničke vrednosti. Među njima je crkva Bogorodice Ljeviške, zadužbina kralja Milutina iz 1306/07. godine.

Šteta je što je danas ovaj srednjovekovni biser stešnjen brojnim kućama, jer je u takvom ambijentu teško sagledati celokupnu arhitektonsku složenost i lepotu hrama. Freske ovog spomenika i njihovo proučavanje otkrivane su postepeno, trudom srpskih istraživača počev od 1950. godine. Debeli slojevi kreča vekovima su prekrivali sve površine hrama, čineći ih nedostupnim pogledu. Tek 1952. godine pojavila se freska Bogorodice sa Hristom Hraniteljem, kao i velika celina Nemanjića u priprati. Tu je na purpurnoj osnovi prikazan kralj Milutin, predstavljen kao stasit i izuzetne lepote. Za razliku od svetiteljskih likova, kod kojih preovlađuje modelovanje svetlozelenim tonovima, istorijske ličnosti su prikazane naglašeno realistično, uz prepoznatljivu fizionomiju Nemanjića. Bez obzira na naizgled ukočen stav, Milutin je predstavljen u sakosu, lorosu i kruni koji odgovaraju vladarskoj odeći 14. veka.

Simeon Nemanja, pradeda kralja Milutina, blagosilja Svetog Savu i Prvovenčanog kao predstavnike crkve i države. On je u luneti iznad portala prikazan kao da je i sam stub vere. Slikom su ujedinjeni preci i tadašnje vreme. Prikazana je dugovečnost svetorodne loze Nemanjića.

Veličanstveno visok hram u Gračanici, stepenasto izgrađen, čuva poslednji od ukupno 15 portreta kralja Milutina, kao i najbolje očuvani portret Simonide. U Gračanici je nastala kompozicija od velikog značaja za reprezentovanje ideologije države: Loza Nemanjića. Milutin je Gračanicom prevazišao i nadgradio hiljadugodišnje Carstvo Romeja, kroz jedinstveno rešenje dvostrukog upisanog krsta, ikone, freske i hramove. U usponu srpske države uz Milutina nastupa i vlastela koja podiže zadužbine u Metohiji. Stvaranjem tih crkava stvarala se mreža koja je podrazumevala i školstvo i medicinu, podizanje bolnica i škola. Tako je ostavljen trag u vremenu o snazi vere svog naroda, što je jedan od svetosavskih principa.

Postoji jedna kategorija u estetici Romeja koja se zove kalokagatija (καλοκαγαθία) ili, kako se u srednjovekovnoj Srbiji govorilo, dobrolepije. Ta kategorija se najbolje projektuje u arhitekturi i izobraženju lica Gospodnjeg, na freskama u Dečanima.

Zidanje Dečana je svojevrstan poduhvat i čudo. Sagrađen na mestu gde ranije nije bilo ničega, jedan od najvećih hramova Hristu Pantokratoru Svedržitelju, nastajao je u periodu od 20 godina, od 1327. do 1348. godine. Najveća i najviša crkva srednjovekovne Srbije ima i najbogatiji skulptorski program. Ovde se nalazi i najbogatija manastirska riznica, kao i kompletno očuvani polijelej koji je i danas u upotrebi. Podsećajući na davanje milostinje pred vratima hrama, slikari su se služili aluzijama koje su ponekad i sasvim neobične. U Dečanima se tako, na ulazu u naos, slikar izrazio metaforom: Stefan Dečanski i njegov sin Dušan primaju od Svedržitelja svitke kao znak poverene misije na zemlji.

Dečani (Foto: Jasmina S. Ćirić)

Metafore, aluzije i pouke prepliću se kroz reljefe i slike, tumačeći i veličajući slavu ktitora i njihovih zadužbina. U naosu ove zadužbine oseća se ideja trajanja stare srpske tradicije. Ktitori nisu zanemarili misao o važnosti nasleđa kao spone prošlosti i budućnosti.

Protomajstor Fra Vita je našao rešenje da spoji idejnu poruku ktitora, ali i da kultove patrona svetitelja Nemanjića (Svetog Đorđa, Svetog Nikole, Stefana Prvomučenika) pripoji hramu nad kojim su konstruisani svodovi i kupola, odakle bdi pogled Tvorca, vladara vaseljene.

Kada se Stefan Dečanski 1331. godine upokojio, kralj je sahranjen pod mermernim sarkofagom u jugozapadnom uglu naosa. Nekoliko godina kasnije, nakon više čudotvornih javljanja, kraljevo telo je preneto u drveni ćivot i položeno pred oltarsku pregradu. Kralj Dušan naziva svog oca svetim već 1343. godine, što znači da je njegov kult postepeno ustanovljen. Svetom kralju napisano je žitije. Poštovali su ga i hrišćani i muslimani, verujući u isceljenje od bolesti. I danas takvi prizori nisu retkost, i nije neobično da mu se obraćaju rečima: „Hvalimo se kivotom moštiju tvojih, primajući isceljenje… Sveti blagoverni kralju Stefane, moli Boga za nas“.

Stefan Dečanski nije doživeo da vidi završenu zadužbinu. Brigu o manastiru preuzeo je kralj Stefan Dušan, sin Stefana Dečanskog. Zato su kraj grobnog mesta prikazani obojica kao ktitori pod blagoslovom Hrista. Dušan je, uz oca i pretke, legitimni naslednik Nemanjića; prethode mu Sveti Simeon, Sava i kralj Milutin, koji je bio izuzetno cenjen u Dušanovom vremenu.

Dušan je bio car kada je prikazan u vrhu Loze Nemanjića u dečanskoj priprati. Krunisan je za cara u Skoplju na Vaskrs 1346. godine, tako da je Loza mogla biti naslikana nedugo zatim. Tu su svi Nemanjići: u stablu oni najvažniji, a u granama ostali kao preci Hristovi. To nije bilo neuobičajeno za vladara koji je imao nameru da ujedini svet Grka i Srba.

U Dečanima se oseća sva raznolikost 14. veka, kada srpski umetnici samostalno traže svoje puteve. U tim godinama nije bilo značajnijih novih ostvarenja, niti su se iz oslabljenog Carigrada naslućivali novi pravci. Zato su ostvarenja u Dečanima ništa drugo do prava riznica slikarstva, najveća sačuvana na Balkanu.

Mnoštvo fresaka u Dečanima zadivljuje brojem figura. Tolike oči koje vas dočekuju sa zidova ostavljaju neizbrisiv utisak. Toliko naslikanih ljudskih istorija i zemaljskih sudbina – grešnika, prosjaka, propovednika, mučenika – ne može se videti nigde u Srbiji osim u Dečanima.

Kada čovek savlada dečanske freske, shvata da su predstavljeni i nebeski i zemaljski život, svetiteljski i čovečji.

Otud ne čudi da je upravo govoreći o Dečanima blaženopočivši episkop Atanasije Jevtić rekao da je to krsna dvojnost i simbol kosovskometohijskog naroda i Kosova i Metohije: „Kosovo – vodoravno, Metohija – uspravno, jer se proteže u širinu i dužinu i dubinu i visinu Bogočovečanskog jedinstva sa svima svetima“. Ovo je ruho jedne fantastične ideje koja je, ipak, predviđena da traje do kraja vremena.

Šta je trenutno naša realnost?

Uprkos svemu navedenom, temeljima srpske države i identiteta na Kosovu i Metohiji preti zatiranje. Situacija u vezi sa srpskom kulturnom baštinom nalazi se između čekića i nakovnja. Mnogi Albanci, političari i istoričari, među kojima ima i doktora nauka, u okviru obrazovnih i javnih narativa uče albansku decu na Kosovu i Metohiji da su srpske manastire u srednjem veku podizali „okupatorski kneževi“, a da su, na primer, Pećku Patrijaršiju i Dečane gradile albanske plemenske zajednice.

Ta vrsta radikalnog preispitivanja istorijskih slojeva ima za cilj legitimizaciju procesa koji se u delu javnosti tumači kao „kosovizacija“ kulturne baštine. Istovremeno, interpretacije Balkanskih ratova često se redukuju na narativ o okupaciji, dok se zanemaruje složenost istorijskih okolnosti. Ignorišu se i toponimi na Kosovu i Metohiji, kao i u pojedinim delovima Albanije, koji po svom jezičkom sloju ukazuju na srpsko poreklo. Imena reka, potoka i planinskih predela svedoče o dugotrajnom istorijskom prisustvu različitih zajednica na ovim prostorima.

U evropskom i širem međunarodnom kontekstu, uočava se da je srpsko stanovništvo sa prostora Kosova i Metohije često marginalizovano u javnim narativima. Stradanja, kao i uništavanje kulturno-istorijskih spomenika, u pojedinim interpretacijama bivaju relativizovana ili svedena na apstraktne formulacije. Posle NATO bombardovanja, značajan broj Srba napustio je ovaj prostor, što je u javnosti različito statistički i terminološki interpretirano.

U diskursu evropskih integracija i međunarodne administracije, srpska zajednica se ponekad označava opštim formulacijama poput „nealbansko stanovništvo“, što dodatno utiče na osećaj identitetske nevidljivosti. Istovremeno, u političkoj i institucionalnoj sferi traju sporovi oko statusa i zaštite kulturne baštine, pri čemu su pojedini spomenici srpske srednjovekovne kulture pod zaštitom međunarodnih organizacija.

U tom kontekstu, naglašava se da je diplomatski i institucionalni prostor i dalje otvoren za delovanje u oblasti zaštite kulturnog nasleđa i kulture sećanja. Podsećanje na istorijske slojeve i kontinuitete postaje važno sredstvo očuvanja kolektivne memorije, naročito u odnosu na srpsku zajednicu na ovom prostoru.

Paralelno sa procesima institucionalnih promena, dolazi i do promena u toponomastici i imenovanju naselja. Podsećanja zarad, opština Đeneral Janković preimenovana je u Elez Han, što se u delu javnosti tumači kao deo širih procesa redefinisanja identiteta prostora. Naziv je ranije nosio ime po generalu Božidaru Jankoviću, komandantu Treće srpske armije u Balkanskim ratovima, pod čijom su komandom srpske snage ušle na prostor Kosova i Metohije 1912. godine.

Sasvim simbolično, 1912. godine na Gazimestanu general Božidar Janković postrojio je Srbe dobrovoljce. Tada je rekao: „Junaci moji, znate li gde se nalazite? Znate li kako se ovo mesto zove? Ovde, gde mi sada stojimo, na Vidovdan 1389. godine, istog dana i istog sata, poginula su oba cara!… To je Gazimestan, na kojem je Obilić…“ Potom je izašao mladi oficir s isukanom sabljom. Stao je pred komandanta, pozdravio, raportovao, pa se okrenuo stroju. Podigao je sablju i izgovorio gromko:

„Na Gazimestanu, od Milana Rakića!“

Silni oklopnici, bez mane i straha,
Hladni ko vaš oklop i pogleda mrka,
Vi jurnuste tada u oblaku praha,
I nastade tresak i krvava trka.

Zaljuljano carstvo survalo se s vama…
Kad oluja prođe vrh Kosova ravna,
Kosovo postade nepregledna jama,
Kosturnica strašna i porazom slavna.

Kosovski junaci zasluga je vaša
Što poslednji beste. U krvavoj stravi,
Kada trulo carstvo oružja se maša,
Svaki leš je svesna žrtva, junak pravi.

Danas nama kažu, deci ovog veka,
Da smo nedostojni istorije naše,
Da nas zahvatila zapadnjačka reka,
I da nam se duše opasnosti plaše.

Draga zemljo moja, lažu! Ko te voli
Danas, taj te voli, jer zna da si mati,
Jer pre nas ni polja ni krševi goli
Ne mogoše nikom svesnu ljubav dati!

I danas kad dođe do poslednjeg boja,
Neozaren starog oreola sjajem,
Ja ću dati život, otadžbino moja,
Znajući šta dajem i zašto ga dajem.

autor:Dr Jasmina S. Ćirić, docent
Univerzitet u Kragujevcu, Filološko-umetnički fakultet
Odsek za primenjenu i likovnu umetnost, Katedra za opšteobrazovne predmete

Izvor: Časopis Zadužbinar 5/II (2026), str. 11–14.