Nedićevo spasavanje Šapčana 1941. godine

General Milan Nedić nastojao je da, posredstvom svojih odreda, pre svega suzbije aktivnosti komunističkih snaga, a istovremeno da ubedi pukovnika Dragoljuba Mihailovića da se ne priključuje napadima koje su komunistički partizani preduzimali protiv nemačkih okupacionih vlasti. Njegov cilj bio je da Nemcima uskrati povod za pokretanje najavljenih kaznenih ekspedicija, za koje je bio uveren da će izazvati teška stradanja srpskog stanovništva i zemlju dovesti u stanje krvi i razaranja.

Najteža situacija tokom druge polovine septembra 1941. godine vladala je u Šapcu i Mačvi. Još pre dolaska generala Franca Bemea u Beograd, Šabac se nalazio pod neposrednom pretnjom velike nemačko-ustaške kaznene ekspedicije.

Svestan opasnosti koja se nadvijala nad gradom i njegovim stanovništvom, Nedić je nastojao da preko svojih oficira utiče na kapetana Dragoslava Račića, komandanta Mihailovićevih četničkih jedinica, da odustane od saradnje sa komunističkim partizanima i učešća u napadima na Šabac.

Smatrao je da bi takva akcija, bez izgleda na značajniji vojni uspeh, mogla da izazove teške odmazde nad civilnim stanovništvom i dovede do razaranja grada.

Izostanak učešća četničkih jedinica u napadu ne samo da bi, prema Nedićevom stanovištu, sprečio nepotrebne srpske žrtve, već bi u velikoj meri onemogućio i komunističke snage da samostalno izvedu operaciju većeg obima. Ukoliko bi komunisti, i nakon povlačenja četnika, nastavili svoje aktivnosti u okolini Šapca, predviđeno je bilo da Nedićevi odredi intervenišu i potisnu ih prema planinskim područjima.

Zajednički napad četničkih i partizanskih snaga na Šabac otpočeo je u noći između 21. i 22. septembra 1941. godine. U napadu su učestvovale četničke jedinice pod komandom kapetana Dragoslava Račića i partizanske snage. Ustaničke jedinice nastojale su da ovladaju gradom.

Posle borbi za Šabac, krajem septembra 1941. godine, usledila je jedna od najtežih represivnih akcija nad srpskim stanovništvom. Dana 24. septembra Sava je prešla 342. nemačka pešadijska divizija, ojačana hrvatskim ustaškim jedinicama, koja je, uz dejstvo avijacije i artiljerije, razbila opsadu Šapca.

Posle uspostavljanja nemačke kontrole nad gradom, 24. septembra 1941. godine stanovništvo Šapca je preko dobošara obavešteno o naređenju da se svi muškarci između 14 i 70 godina okupe radi prijavljivanja okupacionim vlastima. Onima koji se ne bi odazvali i prijavili pretilo je da će biti ubijeni kao odmetnici.

U 15 časova počelo je okupljanje na naznačenim mestima. U to vreme nemački vojnici, u pratnji ustaša, počeli su da vrše pretres, ulicu po ulicu i kuću po kuću. Pri tome su izvršili više ubistava, palili kuće, pljačkali i pustošili imovinu. Najviše je stradao zapadni deo Šapca – Kamičak.

Prikupljeni muškarci, kako oni koji su sami došli na zborna mesta, tako i oni koje su okupatorski vojnici poterali prilikom pretresa, sprovedeni su na polje Mihajlovac, vašarište zapadno od linije Savski most – Stari grad, u trouglu između železničke pruge i puta. Predveče 24. septembra Šapčani su postrojeni i u kolonama po pet saterani preko mosta na levu obalu Save, u Klenak. Na livadi su bili opkoljeni nemačkim i ustaškim stražarima.

U sabirni logor kod Klenka 25. septembra dovedeni su razoružani žandarmi, činovnici i grupa naknadno pohvatanih građana.

Prema dostupnim podacima, između 4.459 i 7.000 šabačkih muškaraca odvedeno je preko Save, najpre u Klenak, a zatim u logor Jarak. U ovom logoru boravili su od 26. do 30. septembra 1941. godine. Tokom sprovođenja stradali su i oni koji nisu mogli da izdrže tkevavi marš. Prema različitim izvorima, broj stradalih tokom marša kretao se od 120 do 164.

Zbog toga su dani šabačke tragedije bili dani velikog očaja generala Milana Nedića, koji je, upozoravao na moguće posledice nemačkih represivnih mera.

Predsednik Srpske vlade Nedić uložio je velike napore verujući da će moći da spase što veći broj Šapčana i ublaži tragediju. Izveštaji koji su stizali u Beograd iz Šapca i Mačve bili su jedan od drugog gori i tragičniji.

Kada je Milan Nedić saznao za sudbinu Šapčana, nastojao je da posredstvom nemačkih vlasti interveniše i zahteva da se Srbi iz Jarka, koji se nalazio na teritoriji tkzv. ,,Nezavisne Države Hrvatske”– logora koji bi mogao postati masovno gubilište Srba – vrate u Šabac.

Nedić je, neumorno i uporno obilazio nemačke vojne zapovednike, tražeći da se nešto preduzme za zarobljene Šapčane, među njima je bilo i dosta dece. Posle ponovljenih intervencija, najzad je izdato naređenje da se deo odvedenih šabačkih građana vrati u Šabac.

„Drugi dan boravka u toj zagrađenoj poljani kod Jarka bilo je dozvoljeno da ljudi dobijaju hranu od kuća, koju su seljaci na kolima bili dovezli iz Šapca, jer dotle ništa nisu imali za jelo. Tad je došlo naređenje da se deca od 14–15 godina, kojih je bilo oko 200, vrate tim istim kolima natrag svojim kućama u Šabac.“

„Jednoga dana stigla je limuzina sa višim oficirima. Pretpostavljam da je neko rekao da mi nismo banditi. Odmah se promenio tretman“, posvedočio je u jednoj svojoj ispovesti i preživeli učesnik Vujić.

Dva dana kasnije, dok se već vršilo prebiranje i streljanje sumnjivih u masama, došlo je novo naređenje da se puste svojim kućama i dečaci od 16 godina.

„Nedić je u ovome uspeo.“

,,Prva veća spasena i odvedena grupa vraćena je iz Jarka 30. septembra 1941. godine u Šabac, a docnije su ljudi puštani u manjim grupama i vraćani svojim kućama.”

Po povratku iz Jarka, 30. septembra 1941. godine, veliki broj Šapčana su bili prebačeni u prolazni logor u kasarni na mestu zvanom Senjak. Logor u kasarnama na mestu zvanom Senjak nije imao karakter
koncentracionog, više je imao prolazni karakter i postojao je do leta 1942. godine, iz tog logora su zatim, u narednim danima ljudi i nedeljama, postepeno puštani u manjim i većim grupama.

Najveću ulogu u njihovom oslobađanju imale su intervencije predsednika Srpske vlade generala Milana Nedića, koji je od nemačkih vlasti tražio da se zarobljeni Šapčani poštede i puste, uz davanje garancija za njihovo ponašanje. Među spasenima bio je i Radovan Miljković pravoslavni sveštenik i kasniji prosvetar Trećeg puka u sastavu Srpskog dobrovoljačkog korpusa (SDK)

„Malo po malo Šapčani su se vraćali natrag domovima. Znali smo svi da su Nedićeve intervencije učinile kraj našem stradanju, ali je ipak više stotina onih za koje se sumnjalo ili imalo dokaza da su u vezi sa partizanima bilo streljano…“ posvedočio je preživeli učesnik Gajić.

U međuvremenu su Nemci dobili pojačanja svojih trupa i nastavili sve drastičniju kaznenu ekspediciju, koja je pitomy i plodnu Mačvu zavijala u crno. Kada se grupa oteranih Srba vratila iz Jarka, u Šapcu je zatekla hiljade seljaka pokupljenih po svim selima Šabačkog okruga. Nedićevim intervencijama je značajan udeo u tome što je najveći deo i ove grupe srpskih zarobljenika ubrzo bio spasen.

Nepromišljeni i lakomisleni potezi ustanika izazvali su strašnu tragediju naroda u Šapcu. Milan Nedić je upozoravao na ove posledice i, premda nije mogao da spasi sve žrtve, svojom upornošću je uspeo da sačuva gole živote velikog broja ljudi.

Izvori i literatura :

Stanislav Krakov, General Milan Nedić – Na oštrici noža – deo „Tragedija Šapca“.

Boško N. Kostić, Za istoriju naših dana – deo o Šapcu i Jarku.

### NAPOMENA O DOBROVOLjAČKIM ODREDIMA (LjOTIĆEVCIMA) U ŠAPCU 1941 :

Dugi niz decenija u posleratnoj, komunističkoj istoriografiji održavala se teza o učešću srpskih dobrovoljaca (ljotićevaca) u septembarskim događajima u Šapcu 1941. godine. Međutim, istina je da dobrovoljačke jedinice u vreme septembarskih događaja nisu bile prisutne u ovom delu Srbije.

U vreme šabačke tragedije postojala su svega tri dobrovoljačka odreda. Prvi je bio stacioniran u kasarni u Smederevu, Drugi je delovao kao dopunska komanda na Banjici u Beogradu, dok je Treći (đački) odred upravo tih dana vodio borbe na Varovici kod Mladenovca. Geografski posmatrano, najbliža dobrovoljačka jedinica bila je udaljena više od 50 kilometara od Šapca.

Prva dobrovoljačka formacija koja je ušla u grad bio je Deveti dobrovoljački odred, koji je iz Beograda upućen tek 24. oktobra 1941. godine, odnosno mesec dana nakon septembarskih dešavanja u Šapcu.

Istina je, međutim, da su među prvim ubijenima u Šapcu bili i pripadnici Ljotićevog pokreta „Zbor“. Među njima su bili bogoslov Milan Božić i profesor Sreten Galić, članovi „Zbora“.