Jedna od najvećih konstrukcija kojoj se decenijama izvrće istorija raspada Jugoslavije jeste tvrdnja o unaprijed osmišljenom „velikosrpskom planu”. Istorijske činjenice sa terena iz 1990. i 1991. godine govore potpuno suprotno: reakcija srpskog naroda bila je lančana, fragmentisana, iznuđena i apsolutno posljedična.
Dokaz za to jeste činjenica da Srbi nisu nastupali kroz jednu centralizovanu vojno-političku organizaciju, već su se, zatečeni i uplašeni rehabilitacijom ustaške ikonografije i brisanjem iz Ustava, samoorganizovali lokalno – kroz čak četiri zasebna i potpuno odvojena entiteta u granicama tadašnje SR Hrvatske:
1) SAO Krajina (formirana u Sjevernoj Dalmaciji, Lici, Kordunu i Baniji).
2) SAO Zapadna Slavonija (formirana na području Pakraca, Daruvara, Grubišnog Polja i okoline).
3) Srpska oblast Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srem (formirana na istoku).
4) Dubrovačka Republika (proglašena 24. novembra 1991. godine u Cavtatu pod vođstvom Aleksandra Apolonija, kao pokret lokalnih autonomaša i svih onih koji su željeli očuvanje Jugoslavije i sprečavanje tuđmanizacije Dalmacije).
Svaka od ovih oblasti nastala je autonomno, kao lokalni odbrambeni refleks. Da je postojao unaprijed razrađen državni ili vojni plan o stvaranju jedinstvene teritorije, ne bi nastale četiri razdvojene administrativne jedinice sa sopstvenim organima vlasti. Narod u svakoj od ovih regija reagovao je samostalno, spašavajući sopstvene porodice i kuće od reprize 1941. godine.
Razlog zbog kojeg se Dubrovačka Republika nije administrativno spojila sa ostalim trima oblastima u decembru 1991. godine dodatno potvrđuje odsustvo bilo kakvog centralnog plana. Naime, inicijativa u Cavtatu nije nastala kao srpski nacionalni projekat, već kao autohtoni geopolitički i regionalni pokret svih građana dubrovačkog primorja koji su se suprotstavljali ekstremizmu HDZ-a.
Za razliku od triju srpskih autonomnih oblasti na sjeveru koje su baštinile zajednički krajiški identitet i bile fizički i institucionalno usmjerene jedna prema drugoj, Dubrovačka Republika je konceptualno zamišljena kao neutralna, slobodna zona sa sopstvenom lokalnom upravom pod zaštitom JNA. Njena geografska odvojenost, ali prevashodno specifičan multietnički i autonomaški karakter, bili su razlog zašto ovaj entitet nije učestvovao u procesu stvaranja jedinstvene srpske države na zapadnim prostorima.
Nakon povlačenja snaga JNA u maju 1992. godine, hrvatske formacije su nasilno ugušile Dubrovačku Republiku, što je pratio egzodus i sistemski progon preko 15 000 Srba i projugoslovenski orijentisanih građana sa prostora Dubrovnika i Konavala.
Odgovor na etničko čišćenje Srba i hrvatsko jednostrano otcjepljenje: Objedinjavanje u RSK kao legitiman čin
Pored jednostrane odluke Zagreba o otcjepljenju od SFRJ, prelomna tačka za konačno političko i vojno ujedinjenje srpskih oblasti bila su brutalna stradanja Srba izvan samog krajiškog jezgra tokom jeseni 1991. godine. Zastrašujuće hrvatske paravojno-parapolicijske operacije poput „Otkosa” i „Orkana” u oktobru i novembru 1991, tokom kojih je u Slavoniji spaljeno preko 100 srpskih sela, kao i talas progona više od 251 000 Srba iz gradova i vankrajinskih područja pod kontrolom Zagreba, te brutalno gušenje Dubrovačke republike, definitivno su demantovali sve iluzije o mogućnosti suživota sa novorežimskim paravojskama.
Suočen sa realnošću potpunog uništenja, srpski narod je iskoristio svoje istorijsko i ustavno pravo na samoopredjeljenje. Objedinjavanje srpskih oblasti i proglašenje statusa „republike” na Svetog Nikolu, 19. decembra 1991. godine (kada su se SAO Krajina, SAO Zapadna Slavonija i Srpska Oblast Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srem spojile u Republiku Srpsku Krajinu), bilo je direktna, legalna i iznuđena reakcija na progon i hrvatsko proglašenje nezavisnosti.
Planskim uzdizanjem na nivo republike, Krajina je u pravnom i političkom smislu jasno pokazala da je konstitutivni srpski narod, nakon što je nasilno izbačen iz Ustava Hrvatske, zadržao pravo da ostane u tadašnjoj suverenoj Jugoslaviji. Ovo ujedinjenje nije bilo uzrok rata, već kasna politička konsolidovanost i legitiman odbrambeni mehanizam naroda koji je nakon četiri odvojena žarišta i stravičnih zločina u Slavoniji morao da objedini svoje snage i institucionalno zaštiti svoj goli opstanak.
Autor: Stojan Janković
Izvor: Uskok
