SAHRANA RATKA MLADIĆA: Ogledalo dubljeg geopolitičkog neslaganja između EU i srpskog sveta

Razumevanje Mladićeve osude zahteva da se ona postavi u širi proces: proces sistematskog razbijanja Jugoslavije između 1991. i 1999. godine.
Taj proces su podržavale sile sa usklađenim geopolitičkim interesima.
Berlin je, jednostranim priznavanjem Slovenije i Hrvatske već u decembru 1991. godine, doveo ostale članice Evropske ekonomske zajednice pred svršen čin.

AUTOR: Pjer-Emanuel Toman – geopolitikolog

Dana 7. septembra 2026. godine, hiljade Srba okupile su se u Beogradu na sahrani Ratka Mladića, bivšeg vojnog komandanta bosanskih Srba, koji je preminuo u pritvoru, gde je izdržavao kaznu doživotnog zatvora zbog genocida. Brisel je odmah osudio svako „veličanje” ove ličnosti, osuđene pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju (MKTJ), podsećajući da to predstavlja „važan test” za kandidaturu Srbije za članstvo u EU. Izvan emocija koje je ovaj događaj izazvao, on otkriva jedno suštinsko, starije i šire neslaganje između načina na koji ga tumači Evropska unija i pogleda koji deli veliki deo srpskog javnog mnjenja.

Pravni okvir u službi odnosa snaga

EU svoju poziciju opravdava međunarodnim pravom: Mladić je proglašen krivim za genocid zbog masakra u Srebrenici, na osnovu presude MKTJ-a. Međutim, opravdano je postaviti pitanje nepristrasnosti ovog pravnog okvira. NATO je 1999. godine vodio vojnu kampanju protiv Jugoslavije bez mandata Ujedinjenih nacija — agresiju, prema klasičnom međunarodnom pravu, koju nijedna zapadna institucija nikada nije tako kvalifikovala. MKTJ, koji su finansirale UN, ali koji je oblikovan pod snažnim zapadnim uticajem, nikada nije ozbiljno istražio prijave podnete zbog NATO udara u kojima su stradali civili — bombardovanje srpske televizije, mosta u Grdelici, kineske ambasade u Beogradu. Sama tužiteljka Karla del Ponte priznala je da je taj predmet zatvorila bez temeljne istrage. Ova neravnoteža nije beznačajna: ona pokazuje da je isti akter, zapadna alijansa, najpre vodio rat, a potom sudio svojim protivnicima, a da nikada nije bio izložen istom stepenu preispitivanja. Doveden do krajnjih posledica, ovaj zaključak navodi na preispitivanje neutralnosti međunarodnog prava onako kako je ono primenjivano u ovom sukobu: umesto nepristrasnog arbitriranja, ono je moglo da funkcioniše kao pravno ruho kojim je legitimisan geopolitički odnos snaga koji je već bio rešen na terenu — odnos u kojem pobednici sude poraženima.

Proces razbijanja koji treba tumačiti u dugom trajanju geopolitike

Razumevanje Mladićeve osude zahteva da se ona postavi u širi proces: proces sistematskog razbijanja Jugoslavije između 1991. i 1999. godine. Taj proces su podržavale sile sa usklađenim geopolitičkim interesima. Berlin je, jednostranim priznavanjem Slovenije i Hrvatske već u decembru 1991. godine, doveo ostale članice Evropske ekonomske zajednice pred svršen čin. Vašington je, nakon što je izvesno vreme podržavao jedinstvo Jugoslavije, doprineo neuspehu mirovnih pregovora u Bosni, podstičući Aliju Izetbegovića da u martu 1992. godine odbaci plan Karington–Kutiljero, da bi zatim podržao muslimansko-hrvatsku federaciju protiv Srba. Najzad, intervencija NATO-a na Kosovu 1999. godine dovršila je ovaj proces, otvorivši put ka nezavisnosti 2008. godine. U ovakvom tumačenju, Bosna i Hercegovina i Kosovo manje se pojavljuju kao organski formirane nacije, a više kao entiteti konstruisani radi učvršćivanja novog unipolarnog prostornog poretka na Balkanu, pod američkim i nemačkim vođstvom, pri čemu su se Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo postepeno priklonili tim prioritetima, umesto da obnove svoja istorijska savezništva, naročito francusko savezništvo sa Srbijom.

Srbija i nemačko pitanje

Jedno geoistorijsko zapažanje dodatno osvetljava ovaj proces: svakom ciklusu nemačkog ujedinjenja — 1871. i 1990. godine — odgovarao je ciklus jugoslovenske fragmentacije. Ova paralela nije slučajna: Jugoslavija je, poput Čehoslovačke, stvorena posle 1918. godine kako bi se ograničila nemačka moć u srednjoj Evropi; njihov istovremeni raspad od 1990. godine uklapa se u isti proces geopolitičkog preoblikovanja koji je usledio nakon obnove moći ujedinjene Nemačke. Isti proces rekonfiguracije zahvatio je i postsovjetski prostor: više od 15.000 kilometara novih granica pojavilo se u Evropi od 1989. godine — fenomen koji su zapadne države prihvatale kada je služio njihovim interesima — nezavisnost Hrvatske, Slovenije, Bosne i Kosova — ali koji odbijaju kada se odvija u suprotnom smeru, bilo da je reč o povratku Krima Rusiji 2014. godine, integraciji Donbasa 2022. godine ili težnji Republike Srpske da se približi Srbiji. Tako se princip prava naroda na samoopredeljenje, koji je korišćen prilikom razbijanja Jugoslavije, uskraćuje bosanskim Srbima.

Geopolitički cilj: opkoliti i vazalizovati Srbiju

EU i NATO ne mogu da prihvate dovođenje u pitanje entiteta nastalih u ovom procesu — raspad dejtonske Bosne ili Kosova značio bi urušavanje dve decenije zapadne politike na Balkanu. Cilj koji leži u osnovi evropskog proširenja u regionu stoga nije prvenstveno integracija ovih nacija radi njih samih, već njihovo vezivanje za isključivi evroatlantski prostor, u sinergiji sa američkom strategijom opkoljavanja Evroazije, u okviru koje EU ima ulogu Rimlenda. Pritisak koji se vrši na Beograd — zahtev da uvede sankcije Rusiji, nametnuta normalizacija odnosa sa Prištinom — manje ima za cilj pristupanje Srbije Uniji radi njene sopstvene koristi, a više udaljavanje Beograda od njegovih tradicionalnih partnerstava sa Rusijom i, sada, sa Kinom. Samo članstvo, uostalom, Srbiji bi donelo tek drugorazredni status: ograničena finansijska sredstva u poređenju sa prioritetom koji se daje Ukrajini i Moldaviji, smanjen institucionalni uticaj, ekonomsko otvaranje koje bi moglo da pogoduje preuzimanju resursa od strane spoljnih interesa pre nego nacionalnom razvoju. Tome bi se pridružio i društveni pritisak u pravcu kulturne i identitetske transformacije, predstavljen kao uslov za prihvatanje „evropskih vrednosti”.

Drugi put: multivektorska diplomatija

Ova analiza zagovara da Srbija i Republika Srpska očuvaju svoju stratešku autonomiju, umesto da pristupe isključivim evroatlantskim savezima, negujući višestruka partnerstva — sa pojedinim evropskim državama kao što su Italija, Austrija ili Mađarska — dok istovremeno zadržavaju svoje istorijske veze sa Rusijom i sve razvijenije odnose sa Kinom. I za samu Francusku, obnavljanje veza sa srpskim svetom, u golističkoj tradiciji diplomatije ravnoteže snaga, služilo bi njenom sopstvenom geopolitičkom interesu: Evropi koja je manje isključivo svrstana uz nemačko-američku osovinu i otvorenija za kontinentalnu arhitekturu koja uključuje Rusiju.

O AUTORU

Pjer-Emanuel TOMAN Pjer-Emanuel TOMAN je francuski predavač i istraživač u oblasti geopolitike. Doktorirao je na Francuskom institutu za geopolitiku (IFG – Univerzitet Pariz VIII, Francuska). Njegove geopolitičke analize obuhvataju svetski, evroatlantski, evromediteranski i evroazijski prostor, francusko-nemačke odnose i evropski projekat, kao i odnose Evrope i Rusije u kontekstu nastajuće multipolarnosti i suprotstavljenih geopolitičkih doktrina. Specijalizovan je i za geopolitičku kartografiju, kao i za geopolitičke aspekte digitalizacije i veštačke inteligencije.

Osnivač je veb-sajta posvećenog geopolitici (www.eurocontinent.eu). Redovno učestvuje na međunarodnim konferencijama i objavljivao je radove u Francuskoj (Univerzitet Pariz VIII, časopis Hérodote, Revue Défense Nationale, CF2R), u Rusiji (Diplomatska akademija Ministarstva spoljnih poslova Rusije, Univerzitet Lomonosov, RANEPA, HSE Sankt Peterburg i Moskva, RUDN), u Uzbekistanu (konferencije koje organizuje uzbekistanska vlada), u Italiji (geopolitički festival Limes), kao i u Srbiji, ali i na konferencijama Uneska, UN, OEBS-a, BRIKS-a i ŠOS-a.

Predaje uporedne politike odbrane (Sjedinjene Države, Rusija, Kina, Francuska, Ujedinjeno Kraljevstvo–Nemačka) iz geopolitičke perspektive, kao i kulturni i verski suživot u Rusiji na Katoličkom institutu Vandeje (ICES) u La Roš-sir-Jonu, u Francuskoj. Ranije je predavao na Univerzitetu Lion III Žan Mulen, kao i na poslovnoj školi Emlyon Business School u Lionu, u Francuskoj.

IZVOR: https://lediplomate.media/serbie-ue-ratko-mladic-balkans/