Istorija Drugog svetskog rata na prostoru današnje Srbije, često se posmatra kroz jednostavnu podelu na komuniste i četnike, ali je stvarnost bila daleko složenija. Posebno je zanimljiva sudbina ljudi koji su pripadali levičarskim, socijalističkim i radničkim krugovima, a koji su se tokom rata našli na strani pokreta Dragoljuba Draže Mihailovića.
Među njima se posebno izdvaja dr Živko Topalović, jedan od najznačajnijih predstavnika jugoslovenskog socijalističkog i slobodnog sindikalnog pokreta između dva svetska rata. Njegov put od socijalističkog političara i radničkog prvaka do jednog od najviših političkih funkcionera ravnogorskog pokreta predstavlja jednu od zanimljivijih političkih biografija srpske istorije XX veka.
Od radničkog pokreta do vrha Socijalističke partije
Topalović je pripadao generaciji srpskih socijalista koja je socijalno pitanje pokušavala da rešava kroz organizovanje radnika, sindikata i političko delovanje, ali se istovremeno oštro razilazila sa komunističkim pokretom i njegovom revolucionarnom strategijom.
Posle stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca bio je među ljudima koji su učestvovali u političkom organizovanju jugoslovenske levice. Prema biografskim podacima, učestvovao je i u osnivanju Komunističke partije Jugoslavije 1919. godine, ali se ubrzo razišao sa komunistima nakon njihovog okretanja Kominterni. Potom je postao jedan od vodećih ljudi Socijalističke partije Jugoslavije.
Istovremeno, Topalović je imao značajnu ulogu u slobodnom sindikalnom pokretu. Bio je predstavnik jugoslovenskih radnika u međunarodnim radničkim organizacijama, a između 1929. i 1941. godine bio je glavni urednik „Radničkih novina“. Njegov politički rad zato nije bio ograničen na partijsku politiku, već je obuhvatao čitav sistem organizacija koje su predstavljale nekomunistički deo radničkog pokreta.
Zašto je socijalista stao uz Dražu?
Upravo tu počinje najzanimljiviji deo njegove biografije.
Topalović se tokom okupacije u početku povukao iz aktivnog političkog života. Međutim, 1943. godine menja stav i uspostavlja ozbiljniji kontakt sa Dražom Mihailovićem. Odlazi na Ravnu goru i postepeno postaje jedan od najznačajnijih političkih predstavnika Mihailovićevog pokreta.
Ovo ne znači da je Topalović prestao da bude socijalista. Upravo suprotno. Njegovo prisustvo u ravnogorskom pokretu pokazuje da je antikomunizam u tadašnjoj Jugoslaviji imao različite političke izvore i da se nije svodio samo na monarhističke i konzervativne krugove.
Topalović je verovao u obnovu političkog života posle rata i u mogućnost da se o budućem uređenju zemlje odlučuje političkim putem. Njegovo približavanje Mihailoviću zato je bilo deo šireg pokušaja da se oko ravnogorskog pokreta okupe različite nekomunističke političke snage.
Kongres u selu Ba
Kruna te političke aktivnosti bio je kongres u selu Ba kod Valjeva, održan januara 1944. godine. Na njemu su, pored predstavnika ravnogorskog pokreta, učestvovali i predstavnici više predratnih političkih stranaka i političkih struja.
Topalović je predsedavao kongresom i imao jednu od centralnih političkih uloga
Na skupu je pokušano da se stvori širi politički front koji bi mogao da predstavlja alternativu komunističkom Narodnooslobodilačkom pokretu. Među učesnicima su bili predstavnici Demokratske stranke, Hrvatske seljačke stranke i drugih političkih krugova. Formiran je i Centralni nacionalni komitet Kraljevine Jugoslavije.
Zato je Topalovićeva uloga važna: on nije bio samo čovek koji je „podržavao Dražu“, već političar koji je pokušavao da ravnogorskom pokretu obezbedi širu, stranački raznovrsniju političku osnovu.
Put u Italiju
U maju 1944. godine Topalović napušta Jugoslaviju i odlazi u Italiju, gde pokušava da pred saveznicima politički predstavlja Mihailovićev pokret. Sačuvana dokumenta pokazuju da je njegova uloga bila znatno šira od simbolične. Bio je angažovan u pokušajima da se kod zapadnih saveznika obezbedi politička podrška ravnogorskoj strani.
Čak i u jesen 1944. godine, kada se položaj Mihailovićevih snaga dramatično pogoršava, Topalović pokušava da pronađe politički izlaz. U jednom telegramu iz oktobra 1944. savetovao je Mihailovića da pokuša da uspostavi vezu sa Sovjetima, što pokazuje da njegova politika nije bila jednostavno svedena na oslanjanje na Zapad.
Šta se dogodilo sa socijalistima posle rata?
Posleratna sudbina Topalovića bila je dramatična. Nova komunistička vlast ga je označila kao političkog protivnika, a u procesu protiv Draže Mihailovića njegovo ime se takođe našlo među optuženima. Osuđen je u odsustvu na dvadeset godina zatvora, uz konfiskaciju imovine i gubitak državljanstva. Nakon rata nastavio je političku aktivnost u emigraciji.
Međutim, priču ne bi trebalo pojednostaviti tvrdnjom da su „svi socijalisti i sindikalisti“ bili streljani. Posleratna represija zaista je bila široka i obuhvatila je različite političke protivnike novog režima, ali su njihove sudbine bile različite: neki su likvidirani bez suđenja, neki su osuđeni, neki zatvarani, a deo je izbegao u inostranstvo. Upravo zbog toga je neophodno razlikovati pojedinačne slučajeve od opšte političke slike.
Živko Topalović zato ostaje izuzetno zanimljiva figura. Njegov život pokazuje da granica između „levice“ i „desnice“ u ratnoj Jugoslaviji nije uvek bila onakva kakvom je danas zamišljamo. Socijalista, sindikalni prvak i čovek sa dugom istorijom borbe za radnička prava postao je jedan od najvažnijih političkih saradnika generala Draže Mihailovića.
Upravo taj paradoks govori mnogo o vremenu u kojem je živeo: u uslovima okupacije, revolucije i građanskog rata, političke granice su se pomerale, a stari saveznici postajali neprijatelji, dok su se ljudi iz potpuno različitih političkih tradicija ponekad našli na istoj strani.
