Srbi su vekovima bili jedan od najbrojnijih naroda Bosne i Hercegovine. Danas se u pojedinim njenim delovima više ne postavlja pitanje koliko će Srba biti, već da li će za nekoliko decenija biti dovoljno mladih da srpska zajednica uopšte nastavi da živi.
To je demografska posledica rata koja se ne meri samo brojem izbeglih i raseljenih.
Ona se meri brojem dece koja su posle svega trebalo da se rode – a nisu.
Srbi su sve do 1971. godine bili najbrojniji narod u Bosni i Hercegovini. Danas je demografska slika drastično drugačija: u Sarajevu, nekada jednom od najvažnijih srpskih gradskih centara, godišnje umre oko deset puta više Srba nego što ih se rodi, dok u nekadašnjim većinski srpskim opštinama Ilijaš i Vogošća, prema podacima demografa Miodraga Pantovića, nema srpskih novorođenčadi.
Ovi podaci otvaraju mnogo šire pitanje od same statistike nataliteta. Oni govore o posledicama jednog istorijskog procesa u kojem su rat, prinudno raseljavanje i izostanak masovnog povratka promenili demografsku sliku pojedinih delova Bosne i Hercegovine.
Prema Pantovićevim rečima, situacija u Sarajevu danas je toliko nepovoljna da se u Mostaru rađa više srpske dece nego u Sarajevu.
To je podatak koji najbolje pokazuje koliko se promenila pozicija Srba u gradovima u kojima su nekada predstavljali značajan deo stanovništva.
Sarajevo kao simbol gubitka
Kada se govori o Srbima u BiH, Sarajevo zauzima posebno mesto. Pantović podseća da je Sarajevo do 1991. godine bilo drugi najveći srpski grad u regionu. Srbi nisu bili većina u gradu, ali su, prema njegovim rečima, imali izuzetno snažnu poziciju u obrazovanju i drugim oblastima javnog života.
On posebno ističe da su većinu visokoobrazovanih ljudi u Sarajevu 1991. godine činili Srbi.
Zbog toga, smatra Pantović, gubitak Sarajeva nije bio samo gubitak jednog prostora.
Bio je to i gubitak velikog dela srpske gradske, obrazovane i intelektualne elite.
„To nam je kao narodu zadalo veliki udarac i mi se od toga nismo još oporavili“, ocenjuje Pantović.
Tri decenije kasnije, demografski podaci pokazuju razmere tog gubitka.
Prema njegovim navodima, u Sarajevu godišnje umre deset puta više Srba nego što ih se rodi. U Ilijašu i Vogošći, nekada većinski srpskim opštinama, situacija je još drastičnija – ne rađa se nijedno srpsko dete.
To znači da problem više nije samo u tome koliko ljudi živi u ovim sredinama.
Pitanje je da li postoji demografska baza iz koje može da se obnovi jedna zajednica.
Rat devedesetih i posledice koje traju
Prema Pantovićevoj analizi, ključ za razumevanje današnje situacije nalazi se u posledicama rata devedesetih.
On ne poredi Drugi svetski rat i rat devedesetih po broju žrtava. Naprotiv, naglašava da je Drugi svetski rat bio daleko teži po ljudskim gubicima.
Ali kada je reč o demografskim posledicama, Pantović smatra da je rat devedesetih ostavio posebno dubok trag.
Razlog je pre svega u tome što su ljudi bili prinuđeni da napuste svoje domove, a taj odlazak je za veliki broj njih postao trajan.
Posle Drugog svetskog rata ljudi su se, podseća on, vraćali u svoja spaljena i razrušena mesta, obnavljali kuće i ponovo gradili život. Posle rata devedesetih to se nije dogodilo u istoj meri.
Ljudi su otišli, a veliki broj njih se nije vratio. Prošle su tri decenije i upravo se sada vide pune demografske posledice tog procesa.
Izbeglištvo koje je nekada bilo pitanje preživljavanja vremenom je postalo trajno preseljenje. Porodice su novi život izgradile u Srbiji, Republici Srpskoj ili drugim zemljama. Deca su odrasla van mesta iz kojih su njihovi roditelji potekli, a nove generacije sve manje imaju neposrednu vezu sa tim krajevima.
Zato se ratna posledica ne vidi samo u broju onih koji su otišli.
Ona se danas vidi u broju onih koji se nisu vratili, u broju njihove dece i u činjenici da se u nekim sredinama srpska deca gotovo više ne rađaju.
Od ratnog raseljavanja do praznih kuća
Demografski procesi su spori, ali njihove posledice mogu biti veoma duboke. Kada jedna porodica napusti svoj dom, to je pre svega ljudska tragedija.
Ali kada se ta porodica ne vrati, kada njena deca odrastu negde drugde i tamo zasnuju svoje porodice, posledica postaje trajna promena stanovništva.
Upravo to se dogodilo u brojnim sredinama u kojima su Srbi nekada bili brojniji.
Zato je današnja slika u Sarajevu teško odvojiva od događaja devedesetih. Prema Pantoviću, najveći problem nije samo u tome što su ljudi tada otišli, već što posle rata nije došlo do povratka koji bi mogao da obnovi život tih zajednica.
Rat je promenio mesto stanovanja čitavih generacija, a vreme je tu promenu pretvorilo u novu demografsku realnost.
Zapadna Bosna na demografskoj ivici
Slična, a u nekim slučajevima i teža situacija postoji u zapadnoj Bosni. Pantović posebno izdvaja Drvar, Bosansko Grahovo, Bosanski Petrovac i Glamoč, opštine koje su posle Dejtona pripale Federaciji BiH.
Reč je o prostoru koji je, kako kaže, jedan od delova Evrope koji se najbrže prazni.
Demografska slika Bosanskog Grahova posebno je alarmantna. Pantović navodi da se tamo tokom 2024. godine nije rodilo nijedno dete.
Taj podatak sam po sebi govori više od mnogih analiza.
Jer kada jedna opština prođe celu godinu bez ijednog rođenja, pitanje više nije samo koliko ljudi trenutno živi u njoj. Postavlja se pitanje ko će u njoj živeti za dvadeset godina.
Zašto je povratak bio tako težak?
Pantović ukazuje da problem ovih krajeva nije počeo devedesetih.
Ove opštine su imale istoriju iseljavanja i pre poslednjeg rata. Posle Drugog svetskog rata deo stanovništva iseljavao se u druge krajeve, između ostalog i u Vojvodinu, u okviru posleratne kolonizacije.
Tako je deo zapadne Bosne u rat devedesetih ušao sa već oslabljenom demografskom bazom.
A onda je usledio novi udar.
Prema Pantovićevim rečima, 1995. godina bila je prelomna za ove sredine. Opštine su pale, povratak je bio otežan, a kada je do njega konačno došlo, vraćali su se uglavnom stariji ljudi.
Mladi su se u međuvremenu snašli na drugim mestima.
I tu se nalazi jedan od najvažnijih razloga zbog kojih povratak nije mogao da preokrene demografski trend.
Nije bilo dovoljno mladih koji bi se vratili, zasnovali porodice i stvorili novu generaciju.
Drvar se još drži, ali ni tamo nema razloga za optimizam
Drvar je, prema Pantovićevoj oceni, u nešto boljoj poziciji od susednih sredina, ali je i tamo situacija teška. Prema zvaničnim podacima koje on navodi, u Drvaru se prošle godine rodilo 20 dece.
U Bosanskom Petrovcu godišnje se rodi tek desetak srpske dece.
U Glamoču je, prema Pantovićevim rečima, prošle godine nijedna srpska porodica nije dobila prinovu.
Kada se takvi podaci posmatraju zajedno, postaje jasno da se ne radi o jednom izolovanom problemu.
Reč je o širem procesu u kojem se prostor prazni, stanovništvo stari, a broj mladih porodica opada.
Srbi u BiH i istorija iseljavanja
Današnju demografsku sliku nije moguće razumeti bez istorijske perspektive. Prema Pantoviću, Srbi su od 18. veka do 1971. godine, uprkos ogromnom stradanju tokom Drugog svetskog rata, bili najbrojniji narod u BiH.
Ali broj Srba koji su živeli van BiH postepeno je rastao.
Prema podacima koje on navodi, 1991. godine oko 30 odsto Srba iz BiH živelo je van njenih granica. Samo u Srbiji bilo ih je oko 300.000.
To je važno jer pokazuje da demografsko raseljavanje Srba nije počelo sa poslednjim ratom.
Međutim, rat devedesetih je taj proces doveo do razmera koje su trajno promenile demografsku kartu.
Ono što je ranije bilo iseljavanje dela stanovništva, posle rata je za veliki broj ljudi postalo trajno odsustvo iz zavičaja.
Pitanje koje ostaje: Ko će se vratiti?
Danas se o demografiji često govori kroz broj stanovnika.
Međutim, kod Srba u BiH mnogo važnije pitanje može biti struktura tog stanovništva.
Ako u jednoj sredini živi veliki broj starijih ljudi, a gotovo da nema mladih porodica i dece, sama brojka stanovnika ne govori dovoljno o njenoj budućnosti.
Zato su podaci o natalitetu u Sarajevu, Drvaru, Bosanskom Petrovcu, Glamoču i Bosanskom Grahovu toliko važni.
Oni pokazuju da posledice rata nisu ostale u devedesetim godinama.
One se i danas vide u praznim kućama, starim domaćinstvima i sve manjem broju novorođene dece.
BiH kao zemlja ljudi koji su rođeni u njoj, a žive van nje
Pantović ukazuje i na širi fenomen. Prema njegovoj oceni, BiH je danas zemlja sa ogromnim brojem ljudi koji su u njoj rođeni, ali žive van njenih granica.
Kada je reč o Srbima, on smatra da je moguće da čak polovina ljudi rođenih na prostoru BiH danas živi van zemlje.
Ako se ta procena posmatra zajedno sa podacima o natalitetu, dobija se slika duboke demografske promene.
Jer nije problem samo u tome što su ljudi otišli.
Problem je što se njihov život nastavio negde drugde, što su tamo odrasla njihova deca i što se tamo rađaju njihovi unuci.
Tako se jedna ratna posledica pretvara u generacijsku posledicu.
Demografija kao poslednja posledica rata
Trideset godina posle rata, Srbi u pojedinim delovima BiH suočavaju se sa posledicom koja se ne može rešiti samo političkim odlukama.
Mogu se obnoviti kuće. Mogu se izgraditi putevi. Mogu se otvoriti institucije.
Ali najteže je vratiti vreme.
Porodice koje su devedesetih napustile svoje domove već su izgradile nove živote. Njihova deca imaju svoje škole, poslove i porodice. Za njih povratak u mesto iz kojeg su potekli njihovi roditelji više nije isto što i povratak kući.
Upravo zato je demografsko pitanje Srba u BiH toliko složeno.
I upravo zato su brojevi o rođenima i umrlima možda najsuroviji pokazatelj onoga što se dogodilo.
Sarajevo, gde se prema Pantovićevim podacima rađa deset puta manje Srba nego što ih umire, i Bosansko Grahovo, gde tokom cele 2024. godine nije rođeno nijedno dete, predstavljaju dva različita lica istog problema.
Jedno je lice gubitka velikog gradskog centra.
Drugo je lice pražnjenja čitavog kraja.
Između njih nalazi se priča o ratu, raseljavanju, izostanku povratka i generacijama koje su svoj život nastavile daleko od mesta iz kojih su potekle.
Srbi su vekovima bili jedan od najbrojnijih naroda Bosne i Hercegovine. Danas se u pojedinim njenim delovima više ne postavlja pitanje koliko će Srba biti, već da li će za nekoliko decenija biti dovoljno mladih da srpska zajednica uopšte nastavi da živi.
To je demografska posledica rata koja se ne meri samo brojem izbeglih i raseljenih.
Ona se meri brojem dece koja su posle svega trebalo da se rode – a nisu.
