U selu Potočari kod Srebrenice, gde je izgrađen Memorijalni centar muslimanskim vojnicima i civilima koji su stradali 1995. godine, zapravo se nalazio jedan od najstrašnijih logora gde je muslimanska vojska tri ipo godine zlostavljala, mučila i ubijala srpske civile. Logor je formiran u maju 1992. godine i ovde su vršena sadistička iživljavanja nad srpskim civilima, te silovanja srpskih žena i devojaka. Sramota je što na ovoj lokaciji još uvek ne postoji spomenik posvećen ubijenim i nestalim srpskim civilima, dok se paradoksalno na tom mestu, između ostalog odaje pošta i onima koji su logorom upravljali i koji su sva ta zlodela počinili!
LOGOR U POTOČARIMA – HOROR CRNJI OD KOŠMARA!
Potočari, naseljeno mesto nadomak Srebrenice, jedno je velikih stratišta srpskog naroda tokom poslednjeg rata. Ovo mesto iako pretežno naseljeno Bošnjacima, ostalo je upamćeno po logoru kroz koji je prošlo najmanje 150 srpskih civila i zarobljenika kao i po stravičnim zločinima koje su počinili pripadnici muslimanske „Armije BiH“ u proleće i leto 1992. Potočari su od samog početka rata postali glavno vojno uporište muslimanske vojske odakle su kretali svi napadi na srpska sela. Ovo ne treba biti čudno budući da je upravo ovde rođen Naser Orić, ratni komandant 28. divizije tzv. Armije BiH. Već u aprilu ovde je formiran „centar za bezbjednost“, sve kuće su naoružane a počele su i zasede. Prva žrtva u Srebrenici ali i čitavom Srednjem Podrinju bio je Ljubo Stjepanović, mladić srpske nacionalnosti koji je zverski ubijen 20. aprila 1992. od strane muslimanskih ekstremista u zasedi u Potočarima.
U Potočarima je početkom maja 1992. formiran logor u objektu „Pilićarnik“ gde su vršena nečovečna postupanja, mučenja, silovanja, zlostavljanja i ubistva civila srpske nacionalnosti. Kroz logor je prošlo između najmanje sto pedeset civila, a procenjuje se da je tokom proleća i leta 1992. u Potočarima ubijeno i do šezdeset civila srpske nacionalnosti. Ovaj broj nije konačan budući da posmrtni ostaci mnogih civila i zarobljenika do danas nisu pronađeni te se mesto njihovog stradanja ne može precizno utvrditi pa procene mogu ići i do osamdeset ubijenih civila. Po nekim informacijama, logor je funkcionisao sve do jula 1995. godine i do akcije „Krivaja 95“.
U leto 1995. na području Srebrenice je zaustavljeno masovno stradanje srpskog stanovništva, i muslimanski-bošnjački fašizam koji je tri ipo godine doveo do ubistva 3267 Srba, među kojima i 72-oje dece, stotine silovanih i zlostavljanih srpskih žena i devojčica do deset hiljada ranjenih i zatočenih, preko 70 raseljenih Srba Birča i okoline.
20. maja 1992. muslimanski vojnici predvođeni Naserom Orićem izvršili su napad na srpsko selo Čumavići i tom prilikom porobili celokupno srpsko stanovništvo. Svih 35-oro meštana (uključujući trudnicu, petoro dece i nekoliko žena i staraca) ovog malog sela je odvedeno u logor „Pilićarnik“ gde su danonoćno prebijani, mučeni i zlostavljani. Prema izjavi koju je Rodoljub Đukanović, tadašnji predsednik vlade opštine Bratunac da za medije TVNS što je zabeleženo i kamerama, lekarske službe su u razgovorima za razmenjenim logorašima utvrdili kako su najmanje dve žene srpske nacionalnosti, mlađe starosne dobi, tokom boravka u ovom logoru silovane. Žrtve su trpele zverska iživljavanja i mučenja.
Radinka Vujadinović je preživela strahote u logoru u Potočarima. Oca Ristu Gvozdenovića sahranila je tek nakon dve decenije u Bratuncu, a muslimanski vojnici su joj ubili i dva rođena brata i sestru kao i još mnogo rođaka. Naime, ona je te 1992. godine, zajedno sa 34 ostalih meštana srpskog sela Čumavića kod Srebrenice zarobljena od strane jedinica Nasera Orića, a da bi sačuvala glave svojoj deci, tada trogodišnjoj kćerki Ljiljani i 17-godišnjem sinu Radenku, suprugu Radomira i njegovih roditelja, tri dana bila Naserov kurir! – Lično mi je Naser zapretio da će mi prvo preklati najmlađe, onda starije dete, a zatim muža, pa svekrvu i svekra. U takvim trenucima ne razmišljate više o sebi – ispričala je ona u intervjuu za Vesti online. Jednom prilikom joj je zapretio „Ne dođeš li, zaklaću ti decu!“.
– Celo selo Čumavići muslimani su zarobili negde posle Svete trojice. Ukupno nas je bilo 35, što muškaraca, a najviše starčadi, žena i dece. Moja Ljiljana je bila najmlađa. Sve su nas oterali u Gornje Potočare i sledećih sedam dana smo proveli u jednom kokošinjcu. Dnevno bi nam davali po koru hleba i kantu vode i to je bilo sve. I nuždu smo tu morali da vršimo, jer ljude su izvodili samo da bi ih mučili, a to je trajalo dan i noć – rekla je Radinka medijima navodeći kako je prethodno detaljno sve kazala haškim istražiteljima. Dane u logoru opisuje kao dane pakla. Ništa bolje nije prošao ni njen stariji sin, suprug Radomir kome su gasili cigarete po celom telu, ali ni mladić Rajko Vujadinović koga su ne samo krvnički tukli, već mu je jedan od najbližih Orićevih saradnika, Hajro Bešić, stavio glavu na panj i zamahivao sekirom.
– Sve su to gledale njegova trudna supruga, i majka Nevenka. Moli Nevenka tog Hajru da joj poštedi sina, a on se smeje. Kada se pojavio Naser Orić ona i njega počela da kumi i moli, a on je gleda i odmahuje glavom: „Ne vredi, moramo da ga tučemo.“ Krv lije sa tog dečka, a Nevenka cvili. Valjda su ga te suze omekšale pa je popustio. I stvarno, tog Rajka ne bi ni takli dok je on bio u selu. Ali, kad ne bi bio tu, onda bi to stravično bilo – priča Radinka, koja će uskoro i sama proći kroz pravi pakao.
GODINE POTRAGE ZA OMILJENIM UČITELJEM IZ BRATUNCA – BOŽU ODVELI U POTOČARE, JOŠ NIJE PRONAĐEN!
Na spisku 1662 nestalih lica koje potražuje Republika Srpska je i ime Božidara Kovačića iz Bratunca, omiljenog učitelja, čoveka koga su svi neizmerno voleli i poštovali. Njegova supruga, inače predsednica Udruženja nestalih lica Bratunac-Srebrenica, Milka Kovačić godinama pali sveće nad praznom grobnicom neumorno tragajući za posmrtnim ostacima svoga supruga Božidara koga su pripadnici muslimanskih snaga iz Srebrenice zarobili u Tegarama u proleće 1992. godine i odveli u logor „Pilićarnik“ u Potočare.Božina supruga Milka ispričala je medijima da Bošnjaci više od dve decenije prikrivaju tragove, koji bi mogli dovesti do mesta na kojem se nalaze kosti poznatog učitelja iz Tegara kod Bratunca.
– Znam da je Božidar doveden u Potočare u komandu Nasera Orića. Mještani sela Čumavići, koji su bili u logoru rekli su mi da je poslije mučenja umro ili ubijen iste večeri kada je doveden. Svjedoka njegovih patnji ima i među Bošnjacima koji ne žele da kažu gdje je ukopano tijelo – rekla je Milka. Ističe da „Orić i njegovi poslušnici“ prikrivaju taj zločin jer su „svjesni odgovornosti“ i da će kad tad odgovarati.
– Božidar je 1962. godine došao u Tegare iz Hrvatske i do rata ispratio mnoge generacije osnovaca. Naoružani do zuba i uz psovke odveli su ga iz stana. Do rata je vodio odjeljenje trećeg razreda u kojem su od 34 učenika samo četiri bila srpske nacionalnosti – seća se Kovačićeva koja ističe da je uvjerena da je među onima koji su zarobili Božidara bilo i njegovih učenika koje je učio prvim slovima i životnim vrednostima.
Božidar je bio velikodušan, pošten i ljubazan čovek. Voleo je decu i na životni put je izveo veliki broj generacija. Nikada ljude nije delio po nacionalnosti, vaspitavao ih je da budu dobri i pošteni ljudi. Naučio ih je brojnim životnim lekcijama, ophodio se prema svojim đacima kao roditelj i pedagog. U sećanjima svojih đaka, kolega, prijatelja i komšija ostao je upamćen kao čovek velikog srca koji svima i svakome nesebično pomagao i čija su vrata uvek i svakome širom bila otvorena. Radio je čitav život vredno i pošteno i imao je veliki broj prijatelja i poznanika među pripadnicima drugih naroda. O njegovoj humanosti svedoče i izjave njegovih đaka kako je učitelj Božo nebrojano puta pomagao siromašnoj srpskoj i bošnjačkoj deci iz tog i okolnih sela.
Prema podacima koje je prikupila za vreme rada u Udruženju nestalih, Milka je saznala da su Božu bošnjački vojnici zarobili i odveli u pravcu Srebrenice. Njegova jedina „krivica“ je bila to što je pripadao srpskom narodu i to što je ispovedao pravoslavnu veru. „Muslimani su mog muža Božidara, koji je bio učitelj u Srebrenici, ubili među prvim Srbima u gradu. I to u junu 1992. Zarobili su ga vojnici Nasera Orića i odveli u logor „Pilićarnik“ u Potočarima. Tu je i ubijen, a njegovo telo nikada nisam našla. Ničije najmilije nisam uzela, a neka mi Suljagić kaže gde je zakopan moj Božidar. Hoću kosti da mu sahranim. I djeca mala su znala da je učitelj, tako da bi stvarno bilo fer da dobijem te posmrtne ostatke. Prema informacijama koje sam dobila iz više izvora, ubijen je u dvorištu Azema Adžovića u kojoj je bila komanda lokalne muslimanske jedinice. O svemu postoje dokazi, ali se ne zna gdje su njegovi posmrtni ostaci – ispričala je nedavno Milka medijima u Republici Srpskoj. Kovačićeva je navela da Institut za traženje nestalih BiH radi pod pritiskom Bošnjaka koji opstruišu traženje i identifikaciju nestalih Srba i manipulišu žrtvama, te da Tužilaštvo BiH godinama radi po instrukcijama bošnjačkog višegodišnjeg direktora Instituta Amora Mašovića.
Prema svedočenjima dvojice zatočenika, jednog dana ispred logora doveden je Božidar Kovačić (53), učitelj rodom iz bratunačkog sela Tegari: „Ispred logora Kovačić je bio ispitivan i tučen, a zatim je uveden u jednu od prostorija u ‘Pilićarniku’ odakle su se uskoro začuli njegovi jauci. Nakon toga jauci su utihnuli“, ispričao je jedan od zatočenika. Tada ili nešto kasnije Božidar Kovačić je ubijen, a njegovo telo do danas nije pronađeno. Ima ozbiljnih naznaka da je i u taj „nestanak“ upućen Naser Orić. „Dok sam boravio u zatvoru u Srebrenici Naser Orić je jednom prilikom došao i upitao me da li znam Božidara Kovačića, učitelja iz Fakovića“, svedočio je Slavoljub Žikić (57), jedan od zatočenika.
MIHAJLO I NJEGOVA MAJKA ANĐELIJA OSTALI U GRADU, JOŠ SE TRAGA ZA TELIMA – UBIJENI U POTOČARIMA?
Na evidenciji nestalih su i imena Mihaila Stjepanovića Bate (42) i njegove majke Anđelije (75) koji su tokom rata ostali u gradu Srebrenici vjerujući da im komšije neće nauditi. U emisiji „Podrinjska Sjećanja“, autorke Mire Lolić Močević, Milica Stjepanović je ispričala svoju ispovijest o nestanku supruga i svekrve. Milica je istakla kako je njen suprug bio izuzetno poštovan i cenjen u Srebrenici i kako su ga svi znali kao dobrog čovjeka koji je svima pomagao.
– 1992. ja sam radila u opštini i ništa nisam bila obavještena, samo su rekli sklanjajte se djeca i žene. Moj suprug je tu bio sa majkom i oni su ostali na svom ognjištu, nisu željeli da napuste svoje ognjište. Ja sam otišla sa djecom u Ljuboviju u izbjeglištvo. Poslednji put sam kontaktirala sa suprugom u julu, on me je zvao ali se to brzo prekinulo i nisam ga više od juna 1992. čula.
Milica je ispričala kako se u Srebrenicu vratila 1995.
– Slušala sam kako je Srebrenica bila zaštićena zona, neke su porodice i izašle iz Srebrenice. Zato sam bila uvjerena da ću tamo zateći i supruga i svekrvu, međutim, kada se moglo doći u Srebrenicu ja sam bila među prvima kako bih vidjela jesu li živi, kakva je njihova sudbina…sve sam se nadala, možda su ipak ostali živi. Međutim, nije ih bilo. Kuća je bila sva rasturena, pola kuće je bilo otkriveno, nije bilo crijepa..u kući je bio haos. Pričalo se da je ovdje bilo mnogo porodica ali ja njih nisam zatekla – ispričala je Milica. Ona navodi kako se svuda raspitivala o sudbini supruga i svekrve, ali odgovora nije bilo. Oni su samo odmahivali rukom.
– Pitala sam i poznanike i kolege, ali svi su govorili kako niko ništa ne zna. To me je začudilo da niko ništa ne zna. Onda sam kupila knjigu Ibrana Mustafića „Planirani haos“ koji je inače bio moj kolega i u knjizi sam pročitala da su oboje pobijeni u Potočarima. Tela najmilijih nisam pronašla do dan danas. Oni se vode kao nestali, svih sam obavijestila i Crveni Krst..svugdje sam bila. Niko od međunarodnih organizacija me nikada nije kontaktirao niti bilo šta pitao… Ja znam da ja i moja porodica nismo nikada nikome ništa nažao i loše učinili i nije mi teško živeti u Srebrenici. Ja sam pravedna i ne stidim se nikoga. Voljela bih naći kosti i makar neki odjevni materijal, mnogo bi mi značilo da znam gdje da odem na grob…svako veče kad legnem, bili mi veseli ili ne, uvijek pomislim gdje li su oni, šta li je sa njima..voljela bih da ih sahranim“- kroz suze je ispričala Milica Stjepanović.
LOGORI SMRTI U SREBRENICI
Rada Mlađenović je bila učenica, vredna i skromna devojka. Živela je sa porodicom u Dugom Polju nadomak Potočara (opština Srebrenica). Život u Dugom Polju je početkom 1992. postao nesnošljiv i težak za Srbe budući da su ovde od samog početka rata bili skoncentrisani neprijateljski vojnici, tu su bile baze i razni muslimanski štabovi. Rada je imala samo devetnaest godina kada je na svirep i podmukao način ubijena 13. juna 1992. na svom kućnom pragu u mestu Dugo Polje, nadomak Potočara u opštini Srebrenica.
Tog 13. juna 1992. grupa naoružanih muslimanskih ekstremista iz Potočara izvršila je napad na ovo nebranjeno selo. Rada je tom prilikom usmrćena hicima iz vatrenog oružja a od zadobijenih povreda je preminula na licu mesta. Konstatovana joj je prostrelna rana što je i opisano u knjizi „Mrtvi vječna opomena živima“ autora Zorana Stankovića i Miroslava Jankovića. Za ovaj zločin do danas niko nije odgovarao niti je procesuiran.
Prema podacima Republičkog centra za istraživanje rata, ratnih zločina i nestalih lica RS, na području srebreničke regije je registrovano devet logora i zatočeničkih objekata gde su mučeni, zlostavljani i ubijani srpski civili i zarobljenici. Osim logora u Potočarima, u Srebrenici su funkcionisali i zloglasni logor u zgradi opštinskog suda koji je u narodu prozvan „Srebrenički Aušvic“ zbog zločina koji su tamo činjeni, kao i logor u Stanici milicije.
Jedan od najstrašnijih logora bio je onaj u zgradi opštinskog suda koji je zbog zverstava i tortura nazvan „Srebrenički Aušvic“. Masovna silovanja su tokom rata u Bosni i Hercegovini (1992-1995) bila redovna pojava kod muslimanskih/bošnjačkih vojnika, pripadnika tzv. Armije BiH i korišćena su kao sredstvo etničkog čišćenja i ratnog zločina još od proleća 1992. godine.
Seksualno nasilje odvijalo se u logorima, porodičnim kućama a često i pred očima članova porodica žrtava. Kroz ovaj logor je prošlo najmanje 120 civila, a mnogi su upravo tu i okončali svoje živote.
Najmlađi logoraš bio je Nemanja Filipović, tada sedmomesečna beba, koji je ovde zarobljen sa trogodišnjom sestrom Oliverom, majkom Mirom, bakom Dostanom i drugim komšijama. Svi su zarobljeni prilikom napada tzv. Armije BiH pod komandom Nasera Orića na srpsko selo Bjelovac. U napadu na selo ubijeni su im stric i deka, a baka Dostana preminula je nakon par godina od trauma i psiho-fizičkog zlostavljanja koje je pretrpela u ovom zloglasnom logoru. Sa Filipovićima je tog dana zarobljen i devetogodišnji Brano Vučetić. Njemu su Orićevi vojnici u Bjelovcu ubili majku, oca i maloletnog brata. Njega su poštedeli jer im je trebao za razmenu. U logoru je proveo dva ipo meseca i tamo je strahovito mučen, zlostavljan i prebijan a u torturama se naročito istakao zločinac Zulfo Tursunović. Prema rečima logoraša, zarobljenici su svakog dana prebijani i mučeni. Od jutra do mraka su se čuli urlici, jauci, zapomaganja…Kroz pakao srebreničkih logora prošla je i Milenija Mitrović iz Skelana, čijeg muža su masakrirali muslimanski vojnici. U logoru je doživela strašne torture: lomili su joj zube, izbili vilicu, svakodnevno je tukli i maltretirali.
Iz sela Karno 15. maja 1992. godine muslimanske jedinice odvele su u Srebrenicu Ljubicu Gagić i zatvorili je u zgradu opštinskog suda. Ljubica je bila izložena najstrašnijim torturama zbog kojih je i preminula kroz par meseci. Izvodili su je svake noći i strašno zlostavljali.
Postoji osnovana sumnja da je kroz ovaj logor prošlo ili tamo skončalo i 52-oje civila koji se do danas vode kao nestali.
Među njima je i Mićo Ristić, dečak od 15 godina kojem su Orićevi vojnici masakrirali oca, majku, tetku i sestru a njega odveli u nepoznatom pravcu. Njegovi posmrtni ostaci do danas nisu pronađeni. Slična je sudbina i sa civilima Vidosavom Trišić, Nevenkom Đukanović, Ivanom Đukanovićem koji su nestali prilikom napada na Kravicu, zatim staricom Božanom Ostojić u Bjelovcu, Milošem Novakovićem i starim Radovanom Petrovićem (74) nestalim u Brežanima i mnogim drugim civilima čiji posmrtni ostaci još nisu pronađeni. Pretpostavlja se da su kroz srebreničke logore prošli i oni srpski civili koji su ostali u gradu i bili lojalni muslimanskoj vlasti.
Osim ovog logora, mučilišta su formirana i selima Greben, kao i zgradi stanice milice odakle je malo ko izašao živ a meštani se sećaju i zatvora u Banji Guber gde su isto činjeni zločini.
KULTURA SEĆANJA NA VRLO NISKOM NIVOU
U Potočarima je otvoren memorijalni centar gde su sahranjene bošnjačke vojne i civilne žrtve koje su poginule i stradale u julu 1995. dok je porodicama ubijenih Srba zabranjeno da obeleže svoja stratišta. Na mestu nekadašnjeg logora za Srbe ne postoji nikakvo spomen obeležje. Udruženje „Istočna Alternativa“ na čelu sa Vojinom Pavlovićem, istaknutim borcem za pravdu i istinu, pokušali su nekoliko puta da posete ovo veliko stratište Srba i podsete na nekažnjene zločine ali im policija to nije dozvolila budući da su se tamošnji Bošnjaci organizovali da prave nerede. Istovremeno, muslimanska udruženja nesmetano već godinama posećuju Kravicu, srpsko selo koje su srebrenički muslimani spalili na Božić 1993. pobivši tom prilikom 49 civila od 4 do 89 godina. Rukovodstvo grada Srebrenice ima zadatak da među značajne datume koje se tiču obeležavanja stradanja srpskog naroda uvrste i jedan dan kada bi se sećali ubijenih i zlostavljanih Srba u Potočarima. U novoizgrađenoj crkvi trebalo bi postaviti spomen obeležje u znak sećanja na ubijene, mučene i zlostavljane Srbe koji bi služio kao opomena svim mlađim generacije kako se zlo više nikada i nikome ne bi ponovilo.
Takođe, opština Srebrenica je od završetka rata odbijala da da dozvolu porodicama žrtava da postave spomen obeležje ispred zgrade opštinskog suda koja je služila kao logor.
