Mada je Srem već od aprila 1941. bio gotovo u potpunosti integrisan u Nezavisnu Državu Hrvatsku, u „Veliku Župu Vuka” sa središtem u Vukovaru (neki njegovi delovi, poput Inđije i Stare Pazove, to će postati nekoliko meseci kasnije, u leto iste godine, nakon konačnog dogovora sa Nemcima), o stradanju Sremaca za vreme Drugog svetskog rata u našoj široj, ali i stručnoj javnosti, govorilo se tokom poslednjih decenija znatno manje nego o stradanju na drugim srpskim etničkim prostorima, uključenim u NDH aparat. Tek nedavno, počelo je nešto veće interesovanje za istraživanja razmere stradanja Srba u Sremu, kao i za objašnjavanje ustrojstva ustaškog upravljačkog aparata, pri čemu se naročiti akcenat stavlja na personalna rešenja: donose se popisi činovnika, istražuju se (u meri kojoj je to moguće) njihove biografije i sudbine, a sve u cilju potvrđivanja teze Hane Arent o „banalnosti” zla.
Ova istraživanja pokazala su da je Srem bio jedno od najstradalnijih srpskih prostora na celokupnoj teritoriji nekadašnje Kraljevine, a potom i Republike Jugoslavije, što ga automatski svrstava i u „crnu tačku” na mapi Republike Srbije. Prema poslednjem popisu izvršenom u Kraljevini Jugoslaviji 1931. godine, ukupan broj žitelja Srema iznosio je oko 400.000 od čega nešto više od 210.000 čine pravoslavni, što se može uzeti kao minimalni broj Srba. Tokom Drugog svetskog rata, život je izgubilo, prema poslednjem popisu koji je 2021. objavio Arhiv Vojvodine 42.000 Sremaca, što u totalnom proračunu čini 10 procenata stanovništva. Ako znamo, a taj podatak se može utvrditi prostim pregledom popisa žrtava, da više od 90 posto ubijenih čine Srbi, te ako ovaj podatak stavimo u odnos 210.000 prema 42.000 onda konstatacija uglednog sremskomitrovačkog učitelja, školskog nadzornika, etičara, esejiste i nacionalnog radnika Jovana Udickog, izrečena 1951, „ustaše su nas dobro proredile”, dobija na punom značaju.
Analizirajući strukturu bilansa smrti u Sremu u periodu 1941–1945. (mahom do 1944, budući da već u jesen-zimu dolazi do postepenog formiranja i daljeg širenja „Sremskog fronta” što je u značajnoj meri onemogućavalo ustaše da vrše otvoreni teror), lako možemo utvrditi da su u većini slučajeva (gde je to utvrđeno) izvršioci zločina bili Hrvati, a tek u manjoj meri Nemci. Ovaj podatak posebno je značajan budući da su nakon prekida ratnih dejstava i formiranja novih vlasti, upravo Nemci bili ti kojima je, po svemu sudeći, bilo namenjeno da plate ceh zločinačkog, genocidnog delovanja njihovih saveznika Hrvata. Tako, odmah po ulasku partizanskih jedinica u sremske gradove, dolazi do masovnih represalija nad nemačkim stanovništvom, koje neće prestati ni naredne dve godine. Istini za volju, u pojedinim mestima, kao što je Sremska Mitrovica, dolazi i do represalija nad hrvatskim življem, zbog čega su morale da intervenišu i iz Beograda pristigle jedinice, a što se može smatrati ne samo za nedopustivo, već i za logično, shodno činjenici da se u konkretnom slučaju radi o osveti koju su sprovodili borci mobilisani mahom iz okolnih sela, pre svega fruškogorskih koja su tokom ratnih godina značajno postradala od ustaša.
U kojoj meri je odnos stradanja između sela i grada bio nesrazmeran, možda najbolje svedoči primer grada Sremska Mitrovica i opštine Ležimir, pa tako dok u samoj Mitrovici koja je prema popisu iz 1931. brojala oko 13.000 stanovnika, od čega je 70 posto bilo pravoslavnih, prema popisniku žrtava ima oko 600 ubijenih, u Ležimiru, koji je brojao nešto preko 1000 stanovnika, imamo preko 500 žrtava. Sličan je omer i u drugim sremskim mestima, pri čemu se kao najstradalnije tačke mogu uzeti Sremska Mitrovica, Šid, Ruma, Zemun, Irig, Vukovar. Nešto „bolje” su prošli oni delovi Srema koji su se oslanjali na Beograd, poput Inđije i Stare Pazove. Ako bismo tražili razloge ovakvoj „podeli”, onda bismo lako mogli zaključiti da ih je nekoliko: 1. Blizina linije sukoba (Sremska Mitrovica, Šid, Irig, Ruma); 2. Veličina i značaj mesta: (Sremska Mitrovica, Ruma, Vukovar, Zemun); 3. Prisustvo nemačkog elementa: (Ruma, Inđija).
Pa ipak, za razliku od dešavanja u, od Srema, udaljenim krajevima NDH, u savsko-dunavskoj ravnici retko se može naići na masovne „divlje” zločine koji su na Baniji, Lici, Kordunu, Hercegovini, Podrinju, bili svakodnevna pojava, delo uobičajene prakse koja je podrazumevala upade ustaša u sela, odvođenja u logore i masovne likvidacije. U Sremu, masovne likvidacije vršene su mahom u formi kaznenih ekspedicija, ili pak u zaleđini ofanziva uperenih pre svega protiv fruškogorskih partizana. Činjenica da je partizanski pokret najveći broj svih članova mobilisao ne, kako se KPJ, shodno svom marksističkom dogmatizmu nadala, u gradovima, među industrijskim radništvom, već u selima, među paorima, to su sela na liniji razgraničenja koja su pretrpela najveća razaranja. Takva su sela na Fruškoj gori, gde je operisao Fruškogorski odred, pogranična sela Sremska Rača i Bosut, koja su činila zasebnu celinu poznatu kao Bosutski odred, kao i sela Donjeg Srema, danas mahom u opštinama Pećinci i Surčin, koja su, oslonjena na Savu i Beograd, bila zgodna za komunikaciju kako sa partizanskim i ravnogorskim pokretom otpora, tako i sa predstavnicima Vlade Milana Nedića u Beogradu. Takođe, ovi prostori bili su pogodni i za prihvatanje ranjenika iz „Nedićeve Srbije”, kao i za transport hrane i sanitetskog materijala, te za prenos obaveštajnih podataka.
U ove tri grupe, postotak gubitaka se kreće od trećine do polovine predratnog stanovništva, a među najtežim pojedinačnim slučajevima su oni poput zločina ustaša u selu Ležimiru od 27. novembra 1943. kada je u parohijalnom hramu Svetog Georgija ubijeno oko 100 meštana, najvećim delom civila, među kojima i 20 dece, kao i zločini Handžar Divizije izvršeni naredne godine u selima Sremska Rača i Bosut, kada je u nekoliko dana ubijeno preko 500 meštana ovih sela. Ovaj zločin bio je jedan od retkih „divljih” zločina koji će po Sremu biti primetni u najvećoj meri 1943, a počiniće ih pripadnici Prve kozačke konjičke divizije Helmuta fon Panvica i Andreja Škura. Naime, tokom sukoba sa partizanima na Fruškoj gori, ova će divizija u više navrata upadati u sremska sela i vršiti pljačke, silovanja, streljanja i klanja lokalnog stanovništva pod izgovorom da se tu radi o doušnicima i saradnicima NOP. U nekim slučajevima to će biti tačno (što nikako ne opravdava postupke), dok će u većini to biti tek izgovor za nepočinstva.
Prva stradanja u Sremu započela su već u aprilu i maju 1941. kada su na udaru NDH vlasti bili nosioci nacionalne političke, kulturne i društvene elite: učitelji, dobrovoljci Velikog rata, kolonisti, oficiri, članovi nacionalnih udruženja (Udruženja Četnika, ORJUNA, Jadranska straža i druga), predratni političari i drugi, za koje se verovalo da bi lako mogli ugroziti novoformirani poredak. Svi oni odvode se najpre u logor Koprivnicu koji je ostao upamćen kao mesto „za ličnu osvetu”, odnosno kao logor u koji su nekadašnji članovi sremskih ogranaka HSS-a sprovodili svoje međuratne političke oponente (mahom iz radikalskih redova). Iz Koprivnice uhapšenici su transportovani za Jadovno, gde su klani, bacani živi u jame i živi spaljivani. Oni koji nisu ubijeni u Jadovnu, a po zatvaranju ovog sistema logora, transportovani su u Jasenovac. Tek mali broj ovih uhapšenika imao je priliku da se u transportu do Koprinvice spase (najčešće podmićivanjem). Oni koji su od Koprivnice otišli put Jadovna, nisu imali tu sreću i oni se danas vode kao žrtve ustaškog zločina. Nije potrebno posebno isticati da u to vreme članove KPJ i njenih organizacija ustaške vlasti ne samo da ne proganjaju, već su sa njima, kako se beleži u posleratnim izjavama, održavali vrlo bliske kontakte. U tom smislu posebno je interesantan slučaj mitrovačke braće Maletić. Naime, advokati Slobodan i Nebojša Maletić bili su bliski komunistima, branili ih skupa sa istaknutim članovima radikalnog desnog krila HSS-a dr Petrom Gvozdićem i dr Markom Lamešićem, od kojih će prvi postati prvi čovek NDH aparata u Mitrovici, a drugi (inače predratni zakleti ustaša) u Rumi. Po izbijanju rata, Nebojša će biti mobilisan, ali će pobeći iz vojske i u prvim danima NDH doći u Mitrovicu, gde će, sada kao „odvjetnik” nastaviti svoju karijeru, skupa sa bratom.
U isto vreme, treći brat, Svetislav, oficir, nacionalista, član Sokolskog društva i po svemu sudeći saradnik „Udruženja četnika” biće uhapšen, odveden u Koprivnicu, odatle prebačen za Jadovno i živ spaljen. Tek po napadu Nemačke na SSSR, mitrovačke vlasti izdaće zapovest za hapšenje Nebojše Maletića, ali će on, po svemu sudeći nakon dojave, uspeti da pobegne, te će biti jedan od organizatora bekstva komunista iz Kaznione (čime je faktički započet jači upliv KPJ u pokret otpora), biće visoko kotiran u Mačvanskom partizanskom odredu, da bi u Užicu postao i član Vrhovnog štaba. Kao takav, poginuće u oktobru 1941. na putu za Ravnu goru, gde je trebao da se sretne sa predstavnicima JVuO.
Drugi značajan je slučaj advokata dr Jevrema Vidića, senatora, narodnog poslanika, jednog od osnivača mitrovačkog „Srpskog kulturnog kluba”. Vidić će biti uhapšen uoči Đurđevdana 1941, oteran u Jadovno i tamo ubijen. Zahvaljujući naporima Vidićevih sinova, koji su nakon višedecenijske potrage uspeli da pronađu dokumenta iz kojih se vidi da je Andrija Artuković direktno odgovoran za smrt njihovog oca, te je polovinom osamdesetih, isporučen Jugoslaviji, gde je ovom ustaškom ministru policije izrečena smrtna kazna.
Skupa sa Srbima, od prvih dana NDH, stradavaju i Jevreji. U leto prve ratne godine rušene su sinagoge, a do kraja 1941. sremska naselja bila su faktički ispražnjena od jevrejskog življa.
Najveći masovni zločin u Sremu, Hrvati i Nemci (pre svega Hrvati) izvešće krajem avgusta i početkom septembra 1942, a „zasluge” za ova nepočinstva pripašće predratnom ustaši, Pavelićevom intimusu i jedno vreme čelniku njegovog „Telesnog zdruga” Viktoru Tomiću i od Eugena-Dida Kvaternika formiranom „Višem redarstvenom poverenstvu”. Zločin, koji je u sećanju Sremaca ostao upamćen pod imenom „Akcija Viktora Tomića” počeo je nakon što su, odbivši da Nemcima i Hrvatima predaju letinu, u leto 1942. fruškogorski seljaci započeli sa paljenjem iste. Prve odmazde počele su krajem avgusta u Vukovaru, na Dudiku, da bi se ubrzo potom, po izričitoj naredbi župana Velike Župe Vuka, Nemca Jakoba Elikera, akcija premestila u Mitrovicu.
Ukupan broj Tomićevih žrtava nikada nije utvrđen, ali je poznato da je u Mitrovici, na starom pravoslavnom groblju, u nešto manje od 10 dana ubijeno oko 2500 Sremaca, u 95 posto slučajeva Srba. Na ovu brojku treba dodati i 455 žrtava ubijenih u Dudiku, kao i nikada do kraja utvrđeni broj ubijenih na drugim lokacijama: u mitrovačkoj kaznioni, na putu za selo Veliki Radinci, ali i po fruškogorskim selima (među kojima je i pradeda potpisnika ovih redova). Takođe, veliki broj Sremaca tom prilikom je uhapšen i poslat u Jasenovac. Značajan broj ovih stradalnika čine Romi, za koje ne postoje nikakve popisne knjige. Procene su da ukupan broj Tomićevih žrtava, likvidiranih u Mitrovici, širom Srema i oteranih u logor svakako ne ide ispod 5000 što predstavlja najveće stradanje u Sremu, ukoliko se izuzme logor Staro Sajmište koji se nalazio na teritoriji Srema, ali ga, u ovom kontekstu, treba posmatrati izolovano od ostatka savsko-dunavskog prostora (iako i u njemu ima nemali broj stradalih Sremaca).
Pored genocida, hrvatske vlasti sprovodile su kulturocid. Zabranjena je upotreba ćirilice, ugašena sva srpska i jugoslovenska društva (činjenica da ista neće biti obnovljena nakon 1945. možda najbolje svedoči o svojevrsnom kontinuitetu ustaško-boljševičke politike, čemu treba posebno pokloniti pažnju), „nepoćudni” Srbi otpuštani su iz službe, a gradovi poput Sremske Mitrovice i Sremskih Karlovaca, promenili su nazive u „Hrvatska” Mitrovica i „Hrvatski” Karlovci. Srpski pisci izbačeni su iz nastavnih programa i činjeno je sve da se na širokom sremskom prostoru zatre svaki pomen na srpsko ime.
Uporedo sa ovim procesom tekao je i pritisak na Srpsku pravoslavnu crkvu, koja je do kraja leta 1941. prestala da postoji kao takva. Vrlo brzo po uspostavljanju hrvatske uprave, počinje se sa progonom sveštenstva. Deo je proteran u Šabac, odakle je naporima Milana Nedića kasnije smešten u okolinu Aranđelovca, a deo je poslat u hrvatske logore i kazamate. Među najpoznatijim slučajevima mučeništva je smrt igumana manastira Šišatovca Rafaila. Ovaj čovek velikog duha, akademski slikar, biće uhapšen i odveden u Slavonsku Požegu, gde će 3. septembra 1941. mučenički postradati. U Caprag će biti odvedeno i od belih Ruskinja mahom sastavljeno sestrinstvo Manastira Kuveždina, manastira u kojem je ispevana „Himna Svetom Savi”.
Tokom rata, parohijalne crkve su, ostavljene bez sveštenstva, bile često na udaru Nemaca i Hrvata: pljačkane, obeščašćivane, upotrebljavane kao konjušnice, magacini, a neretko i kao mesta nasilja. Manastiri su, nakon što je monaštvo proterano i pohapšeno, predato u ruke posebnim upravnicima koji su započeli sa pljačkom. Crkveni sasudi, ikone i druge dragocenosti prenošene su tokom čitavog rata u Zagreb, pri čemu su neki od najvrednijih predmeta postali deo i Pavelićeve privatne kolekcije. Deo predmeta je nakon rata, zahvaljujući pre svega Radoslavu Grujiću vraćen u Beograd, a deo je trajno izgubljen. Ono što Hrvatima nije predstavljalo vrednost, bilo je lomljeno, spaljivano, uključujući i mošti Svetog kneza Lazara koje je uz dosta napora od Hrvata uspeo da spase upravo Radoslav Grjuić. One su iz manastira Ravanice na Fruškoj gori, prenete u Beograd, a potom u Lazarevu Ravanicu gde se i danas nalaze.
Od leta 1942. u Sremu i zvanično postoji „Hrvatska pravoslavna crkva”. Iako je ova tema u dobroj meri još uvek neobrađena, na osnovu nemalog broja prvorazrednih dokumenata do kojih je potpisnik ovih redova, tokom svojih istraživanja došao, sa sigurnošću možemo reći da je život ove nekanonske crkve bio u suštini formalne prirode. Naime, iako je opšti stav da ona nije imala ni svoje članove, novootkrivena dokumenta svedoče da ih je u Mitrovici bilo najmanje 1000, što bi moglo da svedoči o njenoj izvesnoj „snazi”. Međutim, knjige ulaza i izlaza, kao i druga akta pokazuju da je ona „živela” isključivo od parastosa, čitanja slava i „mrtvačkih kola”. Sve to jasno ukazuje da je pristup HPC bio izraz potrebe stanovništva za održavanjem običaja, o čemu između ostalog svedoči i podatak da su nakon nekoliko upućenih molbi gradske vlasti, po svemu sudeći nakon pristupa HPC omogućile gore spomenutom Jovanu Udickom da tokom 1942. sahrani rano umrlu ćerku. O „postojanju” HPC svedoče između ostalog i spomenici na mitrovačkom pravoslavnom groblju, ispisani latiničnim slovima.
Ovakav odnos prema HPC (i to samo u gradovima, pošto u selima koja su bila na prvoj liniji odbrane parohijalnih sveštenika nije bilo, a „ustaški” svakako nisu ni smeli da deluju) uslovio je i odnos prema pokušajima pokatoličenja. Tek nešto malo uspeha bilo je u Petrovaradinu, ali je, i pored silnih napora Đakovačkog biskupa Antuna Akšamovića, koji je aktivno radio na tome da se manastiri Ravanica i Jazak predaju na upravu „braći Kapucinerima” koji bi u njima ustanovili i Bogosloviju, proces rimokatolizacije u Sremu propao.
Ako bismo u završnici pokušali da pocrtamo ustaški genocid u Sremu, možemo slobodno reći da se on u namerama nije razlikovao od ostatka NDH, ali da izvesna odstupanja postoje u realizaciji. Razlog tome pronalazimo ne samo u činjenici da je Srem, posebno onaj njegov deo koji se danas nalazi u Srbiji, bio kompaktno srpski, da su Hrvati osim u nekoliko sela (Hrtkovci, Golubinci, Kukujevci) bili prisutni u promilima (što je otežavalo mobilizaciju i komunikaciju), već i u činjenici da su sa pojavom pokreta otpora iz gotovo svih srpskih sela bili proterani hrvatski predstavnici vlasti. Takođe, ne treba zanemariti ni blizinu Šapca, a posebno Beograda, što je kod hrvatskih vlasti stvaralo dodatnu nelagodu i strah od mogućeg prelaska raznih vojski preko Save (uključujući i SDS i SDK). Konačno, značajno je napomenuti i to da je Srem kao plodno tlo u projekcijama hrvatskih vlasti u Zagrebu trebao da pokrije do 50 posto svih potreba „nove države” za žitaricama.
Svi ovi faktori nalagali su dosta opreza u politici prema Srbima. Taj „oprez” mogao se videti u sremskim urbanim centrima, gde su srpska deca, za razliku od dece u Lici, Baniji, na Kordunu… imala priliku da redovno idu u škole (po izmenjenom programu), njihovi roditelji imali su mogućnost da rade (iako tretirani kao građani drugog reda i u stalnom strahu za sebe), do toga da su već od 1942. ustaške omladinske organizacije („Uzdanica”, „Mladež”, „Starćevićanska mladež”, kao i „Ženska loza”, bile otvorene i za Srbe, koji im, istina, nisu prilazili). Ovaj „oprez” nije bio primetan u selima, kojima je, pod izgovorom borbe protiv partizana, bilo namenjeno ako ne da nestanu, a ono da budu svedena na „zadovoljavajuću” meru.
U projekcijama „pobedničke NDH”, Srem je bio zamišljen kao područje u kojem će Srbi biti postepeno pretapani najpre u rimokatolike, a potom i u Hrvate, a ne kao prostor koji treba u potpunosti fizički „osloboditi” od Srba. Takva sudbina bila je namenjena onim krajevima NDH gde su Hrvati bili dominantniji i samim tim značajno vojno prisutniji na terenu.
Zbog svega toga kao zalog budućim generacijama ostaje ne samo da ne zaborave „dobra dela” koja su iza sebe u Sremu tokom Drugog svetskog rata ostavili Hrvati, već i da pokušaju da daju odgovor na pitanje kako se u takvu poziciju uopšte došlo. A da bi se to saznalo, potrebno je značajnu pažnju posvetiti istraživanju međuratnih srpsko-hrvatskih odnosa i greškama koje je u svom preletu ka „svetloj budućnosti”, a preko nepovoljnih činjenica, preletalo Jugoslovenstvo.
Izvor: KCNS/msr Stevo Lapčević, politikolog
Evo mog komentara:https://www.youtube.com/watch?v=xH5KI4D9Ku4