Ideja Srbije ideja je Srpske

Sve što je nastojalo da uništi Srpsku, prvo se trudilo da prekine vezu sa današnjom Srbijom i Crnom Gorom, ali još više – da porekne vezu sa idejom Srbije. Otuda RS amblem umesto grba Nemanjića i Kraljevine Srbije, Moja Republika umesto Bože pravde, itd
Rođenje Srpske smješteno je u djetinjstvo nas, danas srednjovječnih ljudi. Ljudi koji su se uputili Bogu na istinu – to su očevi, djedovi, majke, braća i sestre koje nećemo gledati do Nebeske Srbije. Nenadoknadivi su. Nedostaju i danas. Još više oko Božića, Stjepanjdana i Vaskrsa, slava i svadbi, kada nas pobijedi čežnja za njima i nikada bivalim srećnim živitima, onima u kojima nismo izbjegli i nismo gubili očeve, u kojima su oni tu, pored nas, kada se ženimo i kada nam se rađaju djeca. I tada iz nas probije ono pitanje: “Je li sve bilo vrijedno ovoga?” Zato je Srpska za nas više od utjehe – mada je i utjeha. Ona je smisao.

Kako vrijeme prolazi, to djetinjstvo te zove da tražiš, kopaš, išteš dokuemte, slike, zapise – sve što će ti omogućiti da upotpuniš sjećanja onim što si kao dijete mogao samo da slutiš. Čitam, tako, već neko vrijeme Priloge za istotiju Srpske, izdanje mladog Istorijskog instituta našeg Univerziteta u Srpskom Sarajevu. Dokumenta, deklaracije, zakoni, propisi, transkripti skupštinskih rasprava…

Neka imena odmah nas vraćaju likovima govornika – ratno rukovodstvo ljudi koje smo, kao djeca na ratnim Palama, imali prilike da upoznamo i u crkvi, na slavama, ispred raznih institucija, u trenucima napetosti i iščekivanja. Nečije siluete danas su nam vrjednije od potonjih ličnosti – sjećam se samo prof. Nikole Koljevića, čije smo Otadžbinske teme tek kasnije čitali i slušali kao muziku tog vremena.

U tim strašnim danima, kada je mnogima bilo neshvatljivo da svjetovi stvarani decenijama mogu da nestanu u trenu, kondenzovala se iz života jedna misao. Ideja Srpske. Sa ogromnim iskustvom stradalnog naroda i naivnošću ljudi koji su vjerovali da će njihova ljubav ka slobodi i demokratiji ubijediti slobodoljubivi i demokratski svijet da geopolitičke i civilizacijske prerasude zamijeni prepoznavanjem srpskog stanovišta, ljekari, profesori, do juče JNA oficiri vjerni svojoj zakletvi, učitelji i radnici, morali su brzo da kondenzuju misao, pred stravičnim perspektivama koje su se ostvarivale voljom drugih.

Istorijske poruke

Prosto je nevjerovatno koliko je u tom instinktivnom bilo dalekosežnog. Simbolima, idejom, institucijama, moralo se vratiti u onaj trenutak kada smo skrenuli sa istorijskog toka. Vratiti se na raskrsnicu – iako u istoriji nema povratka u vrijeme, Vratiti se Kraljevini Srbiji, pretkumanovskoj, vitalnijoj, demokratskoj (danas, kada čujemo neprekidne lamente nad demokratijom – valjda u ime “čvrste ruke” i vladavine “jednoga” – uvijek pomislim da ratnu Republiku Srpsku u kojoj je bilo demokratije, raznomislija, disidentstva, polifonije više nego u simulakrumu koji je uslijedio kasnije.

Simbolima, idejom, institucijama, moralo se vratiti u onaj trenutak kada smo skrenuli sa istorijskog toka

Nije do demokratije – demokratski smo odbili Vens-Ovenov plan. Biće da je do naše nesposobnosti da cijenimo svoj glas u javnom životu više od onoga što nam se za taj glas nudi. Kraljevine Srbija i Crna Gora, one iz 1914, bile su prototip Srpske. Ideja Srbije je nastavila da živi kroz Srpsku.

Bez ideje Srbije nama je neshvatljiv naš uspon od Karađorđa do Kajmakčalana. A ona je danas počesto, bar u javnom prostoru, magličasta i zamagljavana u samoj Srbiji. Kao u Vitezovićevom Šeširu profesora Koste Vujića, u Šotrinoj ekranizaciji. Naizgled, to bi trebalo da bude serija o Srbiji, o jednom veličanstvenom pokoljenju. No to jeste serija smještena u Srbiji, ali ona nam ništa ne govori o Srbiji kao razlogu zašto su Mika Alas, Jakov Prodanović, Pavle Popović ili Jovan Cvijić postali velikani.

Mi samo čujemo njihovu samouvjerenost – dvadesetovjekovno samoobožavanje, u onom čuvenom “i ja ću biti akademik!” Akademik čega, čemu, zašto? Štaviše, dvije uloge koje bi trebalo da nose ideju Srbije prikazane su izrazito karikaturalno – profesor vojne obuke Stanić, tipični uskogrudi “difovac” koji napadno pjeva “Oj Srbijo, mila mati”.

Tu je i profesor srpske istorije Zečević (Branimir Brstina), zahtijevan, ali loš predavač koji se oslanja samo na svoje spise u kojima su zapisani podaci. Nacionalna istorija svedena je na niz irelevantnih činjenica, ona nije tkivo koje kazuje smisao.

Srbija je mjesto ali nije ideja, ona je nostalgična pozornica, ali – za razliku od istinske Kraljevine Srbije, onoj Šotrinoj nedostaje sila kojom maturanti postaju akademici. Ovako, to je njihova lična odluka i samouvjerenost – u stvarnosti, Srbija XIX v. bila je privlačna ideja o slobodi i oslobođenju, ujedinjenju i ispunjenju vidovdanskog zavjeta.

Lišenost smisla

Ideja Srbije se od 1918. naovamo sistematski potiskivala i žrtvovala. Najprije u zadovoljnom osjećanju ispunjenja Zavjeta, kada je proglašena istorijska zastarjelost Srbije u odnosu na Jugoslaviju. Srbija je smještena u registar slavne prošlosti, koju je trebalo žrtvovati i integrisati u svjetlu jugoslovensku budućnost. (Kod stvaralaca Srpske, koji traže opstanak Srba iz Hercegovine i Bosne u Jugoslaviji pojavljuje se jasna svijest – jedini kvalitet Jugoslavije jeste to što u njoj žive svi Srbi).

Od 1945. do danas Srbija je sistematski ispražnjavana od ideje i smisla – njeno postojanje svođeno je na slučajnost, zatečenost, skoro pa hajdegerovsku “bačenost” ljudi rođenih u njoj i time „osuđenih“ da žive lišeni “sveta” i uvijek željnih da “budu svet”.

Svako ko u Srbiji želi da ima moć posuđenu od stranaca a legitimisanu u frustraciji viših klasa istupiće sa programom “vraćanja Srbije u svet” – dakle, sa premisom da Srbija po sebi ne može biti referentna tačka, ispunjena smislom – ona je takva nama koji u njoj ne živimo.

Srbija je već vijek čitav ubjeđivana da je prevaziđena, da je njen jedini smisao u tome da bude ime za kompleks komunalnih, socijalnih i privrednih interesa njenih građana. Otuda je uvijek tako prominentna taktika zamagljivanja zavjetne perspektive, odzavjetovanje Srbije na kome pralelno rade vlast i opozicija, naročito vidljivo kada je u pitanju odnos prema Kosovu i Metohiji: “ili Kosovo ili standard” ili “ili Kosovo ili vize”, “Kosovo ili auto-putevi”.

To je (lažna) dilema, izbor između ideje Srbije kao države ili stvarnosti Srbije kao imena za komunalno-privredne usluge. No paradoks istorije se sastoji u tome da je Srbija kao ideja uvijek nalazila načina da napreduje i kao ekonomija, društvo, politika: kosovski zavjet je činio da nadilazimo i korupciju Glave šećera, dok je Srbija lišena ideje – plijen svake kolonijalne i autokolonijalne “elite”.

I tu ideju Srbije nalazimo opet 1992. kao ideju Srpske. Sve što je poslije nastojalo da uništi Srpsku, prvo se trudilo da prekine vezu sa današnjom Srbijom i Crnom Gorom, ali još više – da porekne vezu sa idejom Srbije. Otuda “RS” amblem umjesto grba Nemanjića i Kraljevine Srbije, “Moja Republika” umjesto “Bože pravde”.

Živa ideja

Ima kod Fukoa, u njegovom predavanju od 17.januara 1979. jedan pojam koji on uvodi ali ga odmah i napušta kao predmet svog istraživanja. U pitanju je “samosvijest vlade”, ono što on naziva “instancom mišljenja u državnoj praksi o njoj”. Kada danas čitamo spise o nastanku Srpske čovjek ne može da se otrgne da je samosvijest vlade bila izraženija tada nego danas.

Od 1945. do danas Srbija je sistematski ispražnjavana od ideje i smisla – njeno postojanje svođeno je na slučajnost, zatečenost

Svi ti brakati poslanici, u Jumko odijelima i JNA uniformama o Srpskoj razmišljaju dvostruko cjelovito: u njoj samoj vide cjelinu, ali i nju vide kao dio srpskog pitanja, srpske države i geopolitičkog teatra iz koga je nemoguće pobjeći. Na skupštinska zasjedanja dolaze iz raznih krajeva, još neuvezani zajedničkom državnom funkcionalnošću, ponekad civilni i vojni predstavnici puni zamjerki na ponašanje onih druhih. Ali ti ljudi znaju da je Srpska moguća samo kao cjelina, kao zajednički napor, podvig, zavjet i briga.

Srpskoj danas prijeti mnogo šta – nestabilna geopolitika, stalna želja dojučerašnjih neprijatelja da vide njen kraj, društveno raslojavanje u kome nema pravila ni milosti. Ako se projekat megalopolitacije Srpske izvrši do kraja, njena idejna srž – ona nastala na “ratnim Palama” – topiće se tako što će se Istok Srpske, ispražnjen državnosti, smisla i stanovništva na kraju preliti prema u Beograd ili šaptom inkorporisati u Sarajevo, dok će se Krajina s vremenom svesti na pozagrebljenu i poljubljančenu Banjaluku.

Zato je za Srpsku danas najvažnije da se vrati ideji Srpske, i to ne jeftinim festivalskim nacionalizmom već sprovođenjem u djelo onoga što su kao ideju Srpske željeli i mislili njeni borci i stvaraoci. Ideja Srpske živi, ponekad mi se čini, više u venama naroda nego u “samosvijesti vlade”.

Ideja Srpske jeste ideja Srbije kakva će se jednog dana opet roditi, sa osjećanjem da je život više od onoga danas. Srpske ne bi bilo bez zlatnog vijeka Srbije i Crne Gore. Živimo u svijetu u kome ideje inače bivaju bagatelisane. No ako Srpska uspjedne da se vrati svojim počecima, snovima svojih stvaralaca, ona će učiniti nešto veliko za čitavu srpsku Otadžbinu: prenijeće plamen Zavjeta za vijekove koji dolaze, održaće intenzitet samoodržanja i osmišljenja Zajednice i onda kada nas prave i tihe okupacije ubjeđuju da samo treba da se ugasimo.

Ideju koju osjećaš u Dečanima, čim uđeš unutra. Ideju da možda nismo birali da li ćemo se roditi kao Srbi, ali kada nas je Bog dao u ovaj svoj narod, u tom postojanju ima ljepote bez koje bi kosmos bio odista tuđ, nijem i ružan.

Tu, u Dečanima, Žiči, Gračanici, rodilo se to kosmičko Srpstvo. Tamo se rodila i Srpska, kao, kako reče Slobodan Vladušić, “želja Srba zapadno od Drine da žive kao Srbi”.